<h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne</h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne<br><p><font size="7"><b>Stankiewicz</b> Genealogia</font>
Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne

Różne informacje - część III

  • Spis poległych i zmarłych 1863 - 64
  • Tatarzy polscy
  • Wykaz wsi, dymów i dziedziców w obwodzie Lipnowskim - 1825 r.
  • Lasy Gubernii Warszawskiej w połowie XIX w.
  • Lasy Gubernii Warszawskiej w poł. XIX w.- lista wł. prywatnych cz. 1
  • Lasy Gubernii Warszawskiej w poł. XIX w.- lista wł. prywatnych cz. 2
  • Lasy Gubernii Warszawskiej w poł. XIX w.- lista wł. prywatnych cz. 3
  • Lasy Gubernii Warszawskiej w poł. XIX w.- lista wł. prywatnych cz.4
  • Lista oficerów Brygad Legionowych z 1916 r.
  • Drobna szlachta na Podlasiu w XVI w.
  • Popis wojenny ziemian woj. podlaskiego 1528 r.
  • Popis wojenny ziemian woj. podlaskiego 1528 r.- Lista nazwisk
  • Nieznana szlachta polska A - J
  • Nieznana szlachta polska K - M
  • Nieznana szlachta polska N - S
  • Nieznana szlachta polska Ś - Ż
  • Podróże historyczne po ziemiach polskich
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > A - C <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > D - I <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > J - K <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > L - N <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > O - R <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > S - T <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > U - Ż <
  • Herby rycerstwa polskiego wg. B. Paprockiego > Statystyka <
  • Powiaty wg. Słownika z r. 1880
  • Rody szlacheckie w powiecie lidzkim na Litwie w XIX wieku
  • Biskupstwo Wileńskie
  • Ormiańskie Rody Szlacheckie
  • Nadania szlacheckie w zaborze austryjackim 1773 – 1918
  • Szlachta powiatu Oszmiańskiego


  • Drobna szlachta na Podlasiu


     
    Podlasie w XVI w.
    Fragment mapy pochodzi ze strony:
    http://www.bgwm.pl/mapy_dawne/Polska_Litwa.jpg



    I        RYS HISTORYCZNY

     

    Opracowano na podstawie strony: http://region.e-podlasie.pl/ oraz http://univ.gda.pl/~literat/glogre/0036.htm

     

    U zarania istnienia państwa polskiego obszar dzisiejszego województwa podlaskiego był typową krainą graniczną, na terenie której następowało przenikanie i ścieranie się wpływów polskich (mazowieckich), ruskich, jaćwieskich i krzyżackich, a później także litewskich. Graniczne położenie powodowało, że ziemie te były terenem nieustannych walk. Proces opanowywania przez Wielkie Księstwo Litewskie obszaru dzisiejszego województwa podlaskiego rozpoczął się w pierwszej połowie XIII w. Dopiero w XV w. ustalona została granica między Litwą i Mazowszem, biegnąca od północy wzdłuż rzek: Ełk, Biebrzy, Narwi, Śliny i dalej do Bugu u ujścia Nurca, skąd biegła w górę Bugu.
    Obszary wschodnie dzisiejszego województwa stanowiły od 1413 r. część województwa trockiego. Po upływie stu lat z tegoż województwa wydzielono powiaty brzeski, mielnicki, bielski oraz ziemię drohicką i w 1517 r. utworzono województwo podlaskie. Dzięki rozwojowi osadnictwa w XV w. prawa miejskie uzyskały m.in.: Łomża, Tykocin, Nowogród, Radziłów, Ciechanowiec, Zambrów, Wąsosz, Kolno, Bielsk Podlaski, Mielnik, Drohiczyn i Brańsk (niektóre z nich de facto już wcześniej były ośrodkami typu miejskiego). Część z tych miast stanie się ważnymi ośrodkami kultury i oświaty. W XVI w. nastąpiła dalsza niezwykle intensywna kolonizacja puszcz litewskich. W tym czasie powstało na tym terenie około 40% wszystkich lokacji. Były to zarówno miasta królewskie (Milejczyce, Berżniki, Kleszczele, Knyszyn, Narew, Kuźnica, Nowy Dwór, Krynki, Jałówka, Wasilków, Augustów, Lipsk, Filipów, Przerośl, Wiżajny) jak i prywatne miasta magnatów (Choroszcz, Siemiatycze, Goniądz, Boćki, Gródek, Zabłudów, Sidra, Rajgród, Raczki, Sejny, Bakałarzewo, Grajewo). Odbiło się to korzystnie także w rozwoju życia duchowego, podniósł się poziom życia, w czym duże zasługi miały folwarki szlacheckie.
    W 1569 r. województwo podlaskie zostało włączone do Korony i do rozbiorów było jednym z jedenastu województw małopolskich.

    To przyleganie Podlasia całą jego długością do pogranicza wschodniego Lechitów, czyli Lachów, przemawia bardzo za tem, że nazwa Podlasia nie powstała od lasów, jak nazwa Polesia, ale od Lachów, przy granicy których ciągnęło się Podlasie. Było to zatem pod-lasze, wymawiane w gwarze miejscowego ludu, nieznajacego brzmienia sz: podlasie”. Skutkiem wzrostu zaludnienia na Mazowszu i Rusi, Podlasie zaczęło się wcześnie zasiedlać. Od południa i wschodu przybywali do puszcz podlaskich Rusini, a od zachodu napływali gromadnie Mazurzy. Tak zaludniła się Rusią okolica Bielska, Kleszczel, Mielnika i Konstantynowa. Ludność mazurska osiadła gęsto okolice dzisiejszego Rajdrodu, Goniądza, Tykocina, Wysokiego mazowieckiego, Ciechanowa, Sterdyni, Sokołowa. Przy północnym krańcu Podlasia, w okolicach dzisiejszego Ełku, Augustowa, Suwałk, leżały gniazdowe siedliska plemienia prusko-litewskiego Jadźwingów. Dopiero po wyparciu Jadźwingów z Podlasia, w drugiej połowie XIII wieku, przez Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, ludność polska, a zwłaszcza drobna szlachta mazowiecka zaczęła (w wieku XIV) powtórnie napływać do bezludnego prawie Podlasia, pomimo, że panowała w tych stronach Litwa z Rusią.

    Ziemia Drohicka sejmikowała i sądy grodowe miała w Drohiczynie, ziemskie zaś także w Drohiczynie, które jednak z powodu wylewów Buga, dla okolic dalszych na lewym jego brzegu położonych, odbywały swoje kadencje w Miedzny, Sokołowie i Makobodach. Podczas roków, czyli kadencyj sądów ziemskich, sądy grodzkie odbywać się nie mogły, żeby jedna osoba nie była na dwa terminy narażona. Drohiczyn posiadał trzy piękne kościoły i od roku 1661 szkoły jezuickie, które przeszły w roku 1774 do Pijarów.

    Ziemia Bielska zachowała najwięcej dóbr królewskich i była z trzech ziem podlaskich największą, bo stanowiła północną połowę Podlasia z miastami i miasteczkami: Bielsk, Narew, Orla, Kleszczele, Boćki, Brańsk, Suraż, Białystok, Tykocin, Knyszyn, Goniądz, Choroszcz, Jasionówka, Rajgród i Augustowo. Starostwa: Knyszyńskie i Tykocińskie nad rzeką Biebrzą, Narwią i Supraślą były największemi na Podlasiu.

    W ziemi Mielnickiej, najmniejszej z trzech ziem podlaskich, prawie nie było drobnej szlachty, tak samo, jak na wschodnim krańcu ziemi Bielskiej pod puszczą Białowieską, to jest w ogóle nie było jej prawie przy granicach Rusi litewskiej. Przyczyna tego była prosta. Gdy bowiem wyludnione napadami Jadźwingów i Litwy Podlasie zaczęło się w wieku XIV znowu zaludniać, to od granic Rusi napływali z południo-wschodu Rusini, a szlachta mazowiecka od zachodu z ziemi Nurskiej, Łomżyńskiej i Wiskiej. Wrodzona jej żądza do posiadania ziemi, (jak u Semitów do posiadania pieniędzy), czyniła z niej znakomity element kolonizacyjny. Nie upłynęły też dwa wieki (XIV i XV) a już się tak na Podlasiu rozrodziła, że tysiącami rozbiegała się stąd, szukać doli i ziemi na Rusi, Litwie i w Małopolsce (w XVI wieku), gdzie nieraz do wielkich fortun dochodziła. Na Podlasiu to i Mazowszu miały swoje pierwotne gniazda rodziny: Rzewuskich, Jabłonowskich, Kossakowskich, Gosiewskich, Poniatowskich, Pułaskich, Kuczyńskich, Godlewskich, Brzostowskich, Wojnów i setki innych.

    W zaludnieniu województwa Podlaskiego uderza przede wszystkiem nadzwyczajna liczba drobnej, dziedzicznej szlachty mazowieckiej, która jednak nie rozsiadła się równomiernie w całem województwie, ale przedstawia pewne skupienia, odpowiednio do okoliczności, jakie towarzyszyły w wiekach średnich jej osiadaniu. Północną połowę województwa Podlaskiego stanowiła ziemia Bielska, ciągnąca się z południa od Brańska i Bociek nad Nurcem do Augustowa na północy. W ziemi tej spotykamy albo obszerne królewszczyzny, jak starostwo Knyszyńskie, Augustowskie, Narewskie, Bielskie, Brańskie, Rajgrodzkie, Kleszczelskie i darowane Stefanowi Czarnieckiemu Tykocińskie, albo niezmierne mnóstwo zagród szlacheckich w wioskach przeważnie niewielkich, ale gęsto rozsianych. Do takich okolic szlacheckich należą przede wszystkiem położone między Tykocinem a Brańskiem i między Goniądzem a Knyszynem. Tak znacznego stosunku wolnej ludności rolniczej podobno żaden inny naród w czasach poddaństwa nie posiadał


     


    II    DROBNA SZLACHTA 
    wg. Aleksandra Jabłonowskiego „Podlasie, XVI w., Statystyka”  wyd. 1910

     Wśród ziemian województwa Podlaskiego, a nawet wśród ludności onego w ogóle, najpoważniejsze miejsce zajmuje naprawdę drobna szlachta - i z tego powodu winna być przedmiotem szczególnego nad nią zastanowienia się.

    Zasługuje zaś na to z wielu względów.

    Najprzód tedy i nade wszystko, iż stanowi ona terytoryalne tylko przedłużenie, tak odrębnego niemal w Polsce w ogóle, społecznego bytu rdzennego Mazowsza - z jednej strony, a z drugiej - najrojniejszy rozsadnik żywiołu polskiego i polskiego trybu wśród Litwy i Rusi.

    Za bardziej wybitne cechy szlachty podlaskiej, z mazowiecką rdzenną wspólne, uważać możemy: niezwalczone prawie trzymanie się gniazdami, przy rozszerzaniu ich tylko przez rozdrabnianie; podzielność ziemskiej własności do minimum przy żywem usiłowaniu zapobieganiu jej - następstwom niepożądanym przez utrzymywanie w mocy zwyczaju uczestnictwa oraz ciągły, a potężny odpływ wychodźczy; jednostajna duma czy buta rodowa, nie dozwalająca, przy bliskim prostaczym trybie życia, wszelkiego spolenia się z włościanami; nareszcie jednostajny konserwatyzm i gorliwe przywiązanie religijne do katolicyzmu.

     Dotknijmyż przedmiotu tego bliżej, uwydatniając każdą z tych cech po kolei, na tle faktycznych szczegółów. Zacznijmy od sprawy zasiedziałości gniazdowej.

     

    1. Stopień zasiedziałości w gniazdach jej pierwotnych.

     

    Zasiedziałość ta - jeszcze pod koniec w. XVI w pełnej sile. Istotnie też - przezierając źródła odnośne, jakie mamy pod ręką, widzimy. iż na przełomie wieku XVI-go z XVII-ym często jeszcze spotykamy takie na Podlasiu gniazdowe "okolice” (osady) szlacheckie, w których spółdziedzice, czy spółuczestnicy nawet, stanowili bezpośrednie chyba potomstwo jednej pierwotnej rodziny osadniczej i nosili wszyscy tąż samą nazwę pospolicie od miana osady wziętą - czasem osadzie samej pierwiastkowo od osiadających przybyszów nadanego. Choć niepodobna orzec coś stanowczego o każdej z osobna wziętej z tych" okolic” drobno szlacheckich, co do których znajdujemy w regestrze poborowym ogólne jedynie wskazanie, że ten a ten dziedzic. z cześnikami swemi wniósł od całej wsi czy wioski poboru tyle a tyle. Zdarza się bowiem spotykać we wspólniach szlachty gniazdowej uczestników wcale innego rodu i miana. Ale już ta sama wyjątkowość świadczy, iż, w ogóle biorąc, wsie uczestnicze zostawały dotąd przeważnie w posiadaniu potomstwa pierwotnego gniazda. Potwierdza to niemniej owa, wcale pokaźna ilość wsi gniazdowo-szlacheckicb, lecz zgoła nie uczestniczych, których współdziedzice, liczni nieraz, należą wszyscy do jednego rodu, do jednego herbu, noszą wszyscy jedno nazwisko. Szczególnie zaś w ziemi Bielskiej, gdzie właśnie daleko mniej ogółem zaznaczanych uczestnictw, niż w Drohickiej.

    l tak dla przykładu jedynie wskażemy, jak jeszcze mocno, zwartym zastępem siedzą w swych gniazdach - w ziemi Bielskiej - tacy: Bajkowscy, Falkowscy, Gąsowscy. Chojeńscy, Kobyleńscy, Kulesze, Łopieńscy, Mroczkowie, Nagórki, Olędzcy, Płońscy, Popławscy, Śliwowscy, Topiczewscy, Wojny, Wyszowaci, Żędziany etc. etc.; ale nawet i w Drohickiej: Dmochowscy, Jabłońscy, Kłopotowscy, Kossowscy, Łuniewscy, Prostyńscy, Suchodolscy etc etc.

    Jednem słowem, pod koniec w. XVI-go większość drobnej szlachty podlaskiej strzeże jeszcze, dla siebie wyłącznie, swych gniazd pierwotnych - i rzadko chyba spotka się okolicę, ktorą by całkowicie gniazdowce starzy ustąpili przybyszom.

     

    Za to rozrastały się z biegiem czasu pierwotne gniazda w liczne nieraz osady drobniejsze, osobne wioski, stanowiące razem wzięte - szerokie jednej nazwy "okolice” szlacheckie.

    Oto wykaz tych "okolic" z ilością ich zaścianków (wiosek):

               

    W ziemi Drohickiej - 1580 r.           

    Parafia

    Okolice

    wsi

    Drohicka

    Miłkowice

    3

    Mordzka

    Skolimowo

    3

    Przesmycka

    Rzewuski

    3

    Rozbicka

    Bielany

    3

    Skrzyszewska

    Czaple

    3

    Ciech.-Wińska

    Winna

    6

     

    Koce

    6

    Pobikrowska

    Porzeziny

    4

    Pierlejewska

    Czarkówka

    6

     

    Twarogi

    3

    Ostrożańska

    Moczydły

    4

     

    Moczydły

    3

    Kuczyńska

    Kuczyno

    3

     

    Piętki

    3

    Długo-Dąbr.

    Dąbrowa

    7

                                       

    W ziemi Bielskiej - 1528 r.

    Parafia

    Okolice

    wsi

     

     

     

    Bielska

    Niwino

    7

    Topiczewska

    Falki

    6

     

    Koćmiery

    3

     

    Borowskie

    6

     

    Brzozowo

    6

     

    Łapy

    7

    Kuleska

    Kulesze

    3

     

    Bukowo

    4

     

    Gołasie

    4

    Sokolowska

    Porośl

    5

     

    Truskolasy

    4

    Sokołowska

    Jemiołki

    3

    Kobylińska

    Stypułki

    3

     

    Piszczaty

    3

     

    Sikory

    6

     

    Kobylino

    5

    Płońska

    Jabłonowo

    3

     

    Roszki

    8

    Jabłońska

    Jabłoń

    4

     

    Szembory

    3

    Dąbrowska

    Szepietowo

    3

    Wyszeńska

    Wyszonki

    3

     

    Dla przykładu wskażemy tu choć parę takich okolic z wyszczególnieniem wiosek: Oto 1590 r. w pow. Saraskim, ziemi Bielskiej, w parafii Jabłońskiej okolica Jabłoń:

    Jabłoń Kościelna, Dobki, Rykacze, Biskupki, Dąbrowa, Jankowce, Markowięta, Piotrowce, Żebrowizna;

    albo w pow. Tykockim, parafii Kuleskiej - Chojane: Chojane Stare, Górki, Piecki, Boruty, Gorczany, Pawłowięta, Sierocięta, Stanki, Stankowięta.

     

    "Okolice" owe drobno-szlacheckie ogarniały z czasem po kilka (6, 7}, rozrodzonych z macierzystej, drobniejszych wiosek. Opierając się na ich wykazach, możemy nawet do pewnego stopnia prześledzić pochód tego rozrostu wsi macierzystych w wielowioskowe okolice. Przynajmniej odnośnie ziemi Bielskiej można się o to pokusić; mając dla niej dwa należyte wykazy - z roku 1528 i 1580 - a więc z dat oddzielonych przerwą 50-ciu lat z górą.

    Otóż okazuje się, iż w ciągu owych lat 50 bardzo już niewiele przybyło zaścianków w poosobnych okolicach, że już pod koniec pierwszej ćwierci wieku XVI-go proces rozsadowiania się w coraz to nowych zaściankach we własnej okolicy był prawie zamknięty - i konieczność wychodźtwa w dalsze strony (Litwy, Wołynia etc.) stawała się coraz bardziej nieodzowną.

    Powiadamy - "w dalsze strony”, bo już na Podlasiu nie było szlachcie gdzie się szerzyć; dwaj ostatni Jagiellonowie przestali popierać kolonizacyę wolnego ludu, uważając za zyskowniejsze osadnictwo włościańskie, chroniąc puszcze hospodarskie od niepożądanych "wchodów”.

    Atoli w 1528 r. jeszcze nie można było skarżyć się chyba na małorolność - w ziemi Bielskiej przynajmniej: na 1-go tam szlachcica wypada przeciętnie 2 do 3 służb, t. j. około 3 włók.

    Wielkość wsi i wiosek okolic szlacheckich była bardzo niejednakowa. Największe znajdowały się w ziemi Bielskiej pod władzą jeszcze litewską (1528 r.); natomiast w ziemi Drohickiej - powiecie Drohickim było 36 wiosek liczących od 8 do 17 służb, -43 od 16 do 24, - 32 od 24 do 32, - 25 od 32 do 40, - 16 od 40 do 48, - 8 od 48 do 56, - 4 od 56 do 58; w powiecie Mielnickim było wiosek 5 liczących 8 do 16 służb, - 10 od 16 do 24, - 4 od 24 do 32, - 2 od 32 do 40, 1 mająca do 70 służb.

    Ilość szlachty po wioskach była również bardzo rozmaita, nigdy wyżej 30, najczęściej po 10 braci szlachty. Tak naprz. 1528 r. w ziemi Bielskiej - w 9 wioskach siedziało po 3 ziemian, w 20 po 4, w 9 po 5, w 20 po 6, w 14 po 7, w 7 po 8, w 6 po 9, w 70 po 10, w 22 - od 10 do 15, w 8 od 16 do 20, w 4 od 21 do 25, w 1 - 28, nadto osada bojarów (szlachty) -Kiniewiczów - 7 gospodarzy.

     

    2  Uposażenie

    Opierając się o popis szlachty r. 1528, możemy wywnioskować i zakres względnego obszaru ziemi szlacheckiej na Podlasiu w dobie panowania litewskiego na lat 40 przed Unią.

    Otóż widzimy stąd, iż:

    W ziemi Drohickiej - powiecie Drohickim - w posiadaniu szlachty było 5,600 służb, z czego na folwarki mające ponad 8 służb (z jakowych stawiono 1-go konia) przypadało 1,552 służb, reszta zaś - 4,048 –była w posiadaniu uboższej szlachty, składającej się po kilku na wysłanie jednego zbrojnego pachołka. Inny zato zgoła stosunek- w powiecie Mielnickim - tu ogółem, w 34 wioskach służb 1,048, z których 712 służb było w rękach szlachty posiadającej nie więcej nad 16 służb, tylko 6 ziemian posiadało większe majątki, wynoszące od 32 do 72 służb, nadto ziemianin Niemira Hrymalicz miał sam do 200 służb.

    W ziemi Bielskiej w ogóle wykazano 2,000 szlachty i 688 koni, t. j. około 5,550 służb; z owych 2,000 ziemian: 953 posiadało 2 do 3 służb, 792 od 1 do 2, - 158 od 3 do 4, - 41 od 4 do 16, - 33 od 4 do 6, - 10 od 6 do 8; tylko 2 ziemian miało większe majątki: Patkowski 48, Raczko 3 razy tyle.

    Co do ilości tedy posiadanej ziemi - szlachta bielska była uboższa od drohickiej.

    Ale też nie bez powżnego znaczenia historyczno-etnograficznych wskazówek będą i same nazwy osad drobno-szlacheckjch, szczególniej ten zastęp cały nazw przezwiskowych, wspólnych rodom i osadom, od tamtych, bez zmiany, przezwanym. Są to po większej części przezwy prostacze, brane ze świata przyrody, a odpowiadające należycie prymitywności kultury ówczesnego, tak mazowieckiego, jak i ruskiego w sąsiedztwie, społeczeństwa. Zestawienie i przegląd których dałyby nam dokładniejsze wyobrażenie i o samym żywiołowym zaczynie podstawowego na Podlasiu osadnictwa.

    Podamy więc ów wykaz w każdej z ziem z osobna, trzymając się głównie porządku parafii, jak one występują w I-szej części obecnego tomu, dodając zarazem, gdzie się to da, i przynależne rodom herby. Nie pomijamy też zwrócenia przy okoliczności uwagi, iż postać prastara, pierwotna nazw tego niezliczonego zastępu szlachty drobnej trwa w całej swej mocy jeszcze pod koniec w. XVI-go, nie przybierając - z rzadkim zaledwie wyjątkiem - tyle upowszechnionej z czasem formy przymiotnikowo-dzierżawczej (na „ski" i t. p.); a nawet, w znacznej mierze, postać owa przetrwała i do dziś dnia.

    Otóż tedy szlachta - drobna, zachowująca przezwy swe pierwotne, przeniesione, jako nazwy, i na ich osady-gniazda.

     

    Przezwa

    Domniemany herb

    Ziemia

     

     

     

    Bajdy

    Krzywda

    Drohicka; pow. drohicki

    Białosuknie

    Pomian

    Bielska

    Bogusze

    Ostoja

    Drohicka; pow. drohicki

    Boguszki (o)

    Trzaska

    Bielska

    Bolesty

    Jastrząb

    Bielska

    Bolety

    Jastrząb

    Drohicka; pow. mielnicki

    Borzymy

    Belina

    Drohicka; pow. drohicki

    Brzoski

    Nowina

    Drohicka; pow. drohicki

    Brzoski

    Nowina

    Bielska

    Bujny

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

    Bujny

    Ślepowron

    Bielska

    Chodałki

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Cholewy

    Cholewa

    Drohicka; pow. drohicki

    Cieszymy

    Jastrząb (?)

    Bielska

    Dłuszczyki (i Dłuscy)

    Grzymała

    Drohicka; pow. drohicki

    Dobki

    Jastrząb

    Bielska

    Dołęgi

    Dołęga

    Bielska

    Drągi (-scy)

    Ślepowron

    Bielska

    Dworaki

    Ślepowron

    Bielska

    Dzierzki

    Nieczuje

    Bielska

    Faszcze (-wscy)

    Prus

    Bielska

    Franki

    Ślepowron

    Bielska

    Gałązki

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Gawiny

    Ślepowron

    Bielska

    Gierałty

    Gierałt

    Bielska

    Głowacze (z Cierpigrosza)

    Nałęcz .(?)

    Drohicka; pow. drohicki

    Gniewosze

    Kościesza

    Drohicka; pow. drohicki

    Gogole

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Gołasie

    Kościesza

    Bielska

    Greki (z Hruszewa i Repek)

    Prawda

    Drohicka; pow. drohicki

    Grochy

    Luba

    Bielska

    Grzymały

    Grzymała

    Drohicka; pow. drohicki

    Hermany

    Jastrząb (?)

    Bielska

    Idźki

    Jąstrząb

    Bielska

    Jałbrzyki

    Grabie (?)

    Drohicka; pow. drohicki

    Jamiołki (-owscy)

    Godzięba

    Bielska

    Jaszczułty

    Trąby

    Drohicka; pow. drohicki

    Jędrale (?)

     

    Bielska

    Jurdziki ? (z Osin)

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Karpie

    własny

    Bielska

    Kiewły

    Leliwa (?)

    Drohicka; pow. mielnicki

    Koce

    Dąbrowa

    Drohicka; pow. drohicki

    Koczery

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Koćmiery

     

    Bielska

    Koski

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Kostki (a)

    Jastrząb

    Drohicka; pow. drohicki

    Kostry (o)

    Rawa

    Bielska

    Kozły

    Kozieł (?)

    Drohicka; pow. mielnicki

    Krakówki

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Kulesze

    Ślepowron

    Bielska

    Kurzyny

    Sulima

    Bielska

    Lipki (a)

    Nałęcz

    Drohicka; pow. drohicki

    Lubiewy

    Trzaska

    Drohicka; pow. drohicki

    Łapy

    Luba

    Bielska

    Łepki (z Dmochów)

    Pobóg

    Drohicka; pow. drohicki

    Łozy

    Korab (?)

    Drohicka; pow. drohicki

    Łuby

    Luba

    Bielska

    Łuczaje

     

    Bielska

    Łyczki (o)

    Sulima

    Bielska

    Miazgi (a) (z Księżopola)

    Jastrząb

    Drohicka; pow. drohicki

    Mikosze

     

    Bielska

    Miodusy

    Ostoja

    Drohicka; pow. drohicki

    Mleczki (ze Skopów)

    Korczak

    Drohicka; pow. drohicki

    Moczydly

    Nowina

    Bielska

    Morza (owie)

    Grzymala

    Drohicka; pow. drohicki

    Mroczki

    Prus

    Bielska

    Nagórki

    Jastrząb

    Drohicka; pow. drohicki

    Nagórki

    Jastrząb

    Bielska

    Noski

    Ślepowron

    Bielska

    Orzeszki (-owie)

    Korab

    Drohicka; pow. mielnicki

    Osinki (a)

    Radwan

    Bielska

    Oziębły

    Radwan (?)

    Drohicka; pow. drohicki

    Pąki (?)

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Perki

    Ślepowron

    Bielska

    Pęze

    Ślepowron

    Bielska

    Piekuty

    Luba

    Bielska

    Pierzchały

    Roch

    Bielska

    Piętki

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

    Pisanki (o)

    Prus

    Bielska

    Plewki

     

    Bielska

    Pliski (z Tarnkowa)

    Klamry

    Drohicka; pow. drohicki

    Pluty

    Paprzyca

    Drohicka; pow. drohicki

    Poletyły

    Trzywdar

    Bielska

    Pomiany

    Pomian

    Bielska

    Przecławy

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Racibory

    Rawa (?)

    Bielska

    Raczki (Puczyccy)

    Ostoja

    Drohicka; pow. mielnicki

    Roszki

    Rola

    Bielska

    Rozwieje

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Rykacze

    Bończa

    Bielska

    Rzączce

    Ślepowron

    Bielska

    Rzepni (y)

     

    Bielska

    Samsony

    Samson

    Bielska

    Sasiny

    Jastrząb

    Drohicka; pow. drohicki

    Sasiny

    Jastrząb

    Bielska

    Senbory

    Ślepowron

    Bielska

    Seronosy

    Ślepowron

    Bielska

    Siehenie

    Syrokomla

    Bielska

    Siekierki

    Oksza

    Drohicka; pow. drohicki

    Sikory (i Sikorscy)

    Kopasina

    Bielska

    Skłody (o)

    Jastrząb

    Bielska

    Skorupki

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

    Skwarki

    Sas (?)

    Bielska

    Smurły

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Sokoły (i Sokołowscy)

    Gozdawa

    Bielska

    Sowy

     

    Bielska

    Stawiereje

     

    Bielska

    Stypulki (i Stypułkowscy)

    Rola

    Bielska

    Sumioły

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Szaciły

    Drogomir(?)

    Bielska

    Szorce

    Mora

    Bielska

    Tarusy

     

    Bielska

    Trojany (?)

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Truskoleśni

    Ślepowron

    Bielska

    Trzaski

    Trzaska

    Drohicka; pow. drohicki

    Trzeciny

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Tunkiele

    Korczak

    Drohicka; pow. drohicki

    Turki

     

    Drohicka; pow. drohicki

    Tworki

    Osorya (?)

    Bielska

    Tybory

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

    Warhele

    Jasiona

    Bielska

    Warpęchy

    Jasiona

    Bielska

    Wąże

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

    Włodki

    Prawda

    Drohicka; pow. drohicki

    Włosty

    Ciołek

    Bielska

    Włoszki

    własny

    Bielska

    Wnory (i Wnorowscy)

    Rola

    Bielska

    Wojny (o)

    Nałęcz

    Bielska

    Wrzoski

    Dołęga

    Drohicka; pow. drohicki

    Wspały

     

    Bielska

    Wyszowaci

    Roch

    Bielska

    Zajki (o)

    Jastrząb (?)

    Bielska

    Zaremby

    Zaremba

    Drohicka; pow. drohicki

    Zawady

    Jastrząb

    Bielska

    Zawisty

    Łada

    Bielska

    Zdrody

    Prus

    Bielska

    Zędziany

    Jastrząb

    Bielska

    Zimnochy

    Ślepowron

    Bielska

    Źrobki

     

    Bielska

    Żery

    Ślepowron

    Drohicka; pow. drohicki

     

     

    3         Uczestnicy

     

    Ciekawem też wielce i charakterystycznem zjawiskiem gospodarczo-społecznem wśród szlachty drobnej Podlasia jest tak zwane „uczestnictwo" - "czesnictwo", zależące na niepodzielnem chyba posiadaniu ziemi przez całe grupy osób, niekoniecznie nawet ściślej związanych węzłami rodzinnemi.

    Źródło onego wielorakie - widać.

    Najprzód tedy i głównie, odziedziczony z prastarego rodowego bytu, zwyczaj spólności gospodarczej w rozrodzonej rodzinie, zwyczaj, podtrzymywany następnie poważną potrzebą zapewnienia sobie większego też bezpieczeństwa przy posuwaniu się osadniczem naprzód, a obok tego - konieczność ekonomiczna, zapobiegania zbytecznemu rozdrobnianiu własności i zatrzymywania się u pewnego pod tym względem kresu.

                Nie było to zresztą czemś wyjątkowem - jedynie pomiędzy osiadłą na Podlasiu szlachtą mazowiecką; znanem jest uczestnictwo, w postaci "siabrostwa", i wśród ziemian - bojarów na Rusi w poleskiej Owrucczyźnie naprz. Chociaż rzecz to nie pewna, czy owo "czesnictwo" podlaskie było takiem samem co do swego ustroju, jak ruskie '"siabrostwo", główną cechą którego było, przy niepodzielności posiadanego przez spólników-"siabrów" obszaru, dzielenie się tylko dochodami prowadzonej na nim gospodarki, nie porównu wcale, lecz stosownie do wielkości formalnej działku, do którego w układzie uczestniczo-gospodorczym ma się prawo. Czyli tłumacząc to wyraźniej, przykładowo, czy też i na Podlasiu tak się dzielono, że naprz. w gospodarce, prowadzonej przez 6-ciu uczestników, pochodzących od jednego wspólnego dziada, mającego 3-ch synów, z których jeden tylko pozostał przy życiu - on sam pozostały utrzymuje dalej swe prawo do l/3 dochodu,  dwaj synowie jego starszego brata mają je każdy do 1/6, z trzech zaś synów brata drugiego - jedynie po 1/9 każdy - jak to właśnie było na Polesiu.

    Że i na Podlasiu, wśród ziemian tamecznych – Mazurów i Rusi, w pewnych uczestnictwach w taki sposób się dzielono rzecz bardzo możliwa; ale czy to był zwyczaj powszechny - wątpliwe.

    Dotknijmy szczegółów.

    Oto naprz. we wsi Jabłonnej Ruskiej, parafii Jabłońskiej, powiatu Drohickiego, szl. Jakób i Szymon "z czesnikami swemi", z Bujalską, Smorczewską i Toczyską, dają pobór z 3 1/2 włóki ziemskiej. Widzimy tedy w działku tym szlacheckim (sors) 5 cząstek; czy wydzielonych na gruncie - chyba nie; czy równomiernych między mieczem a kądzielą - podobnież. Więc najprawdopodobniej dzielono się tylko dochodami, nadto nierównomiernie; w takim razie było to toż samo "siabrostwo".

    W ogóle przecie stosunek między uczestnikami na Podlasiu mógł się najrozmaiciej układać; lecz w jaki sposób, co do istoty rzeczy - tego nie da się należycie ze źródeł naszych wywnioskować.

    Ze źródeł naszych widzimy, iż terytoryalne jednostki gospodarczo-poborowe, we władaniu wspólnego grona całego uczestników bywały rozmaitej wielkości. Najczęściej taka posiadłość osobnego koła uczestników ogarnia całą jedną wioskę, czy wieś nawet - o 5-ciu, 10-ciu, 15-tu, 20-tu a i 40-tu nawet (jak w Przesmykach powiatu Drohickiego) włókach. W tym ostatnim razie przynajmniej niełatwo zgodzić się na niepodzielność tam gospodarczą. Co zaś do cyfry ilości, bardziej upowszechnionej, włók - uderza tu rachunek 10-tny; nawet, jak się to widzi przy ściślejszem zestawieniu szczegółów, - przeważająca wielce sama cyfra 10 włók. Nasuwałoby to na myśl, że może pierwotnie wydzielano osadnikom przybywającym działki ziemi podług pewnej normy. Gdy tymczasem bardziej prawdopodobne, że osadnictwo Podlasia odbywało się całkiem samorzutnie, przez zajmowanie pustek po Jadźwingach, swobodnie, rodzinami, przy trzebieniu dogodniejszych ostępów leśnych na uprawne pod sochę polany. Jakowe sadowienie się rodzinami tłumaczy też nam i późniejsze, pod koniec w. XVI.go jeszcze, ogarnianie jedną spólnią uczestniczą całej wioski. Całej wioski - nieraz o daleko skromniejszej ilości włók - niżej 5-ci u nawet.

    Obok tego spotykamy wsie, gdzie się znajduje po parę i więcej uczestnictw, lecz już na mniejszym obszarze włók z osobna każde - rzadko wyżej 5-ci u, pospolicie zaś niżej do 2-ch włók, a zdarza się, iż siedzą uczestnicy na jednej tylko. Wytworzenie się podobne paru i więcej uczestnicw w jednej wsi,. którą one ogarniają całkowicie, było chyba najczęściej skutkiem rozłamania się jednej tylko początkowo grupy uczestniczej, choć mogło powstawać i w niezależny od tego sposób. Widzimy też niejednokrotnie drobne uczestnictwa po wsiach, mających nadto jednego lub paru i więcej poosobnych dziedziców, posiadających też nieraz kmieci osiadłych.

    Wobec tego dają się widzieć uczestnictwa, które mają swe cząstki w paru i więcej wsiach zarazem; szczególnie po sąsiednich sobie wioskach, powstałych z przysiółków jednej początkowo wsi macierzystej. Tak oto naprz. w powiecie Drohickirn wieś (paraf.) Winna - Kryszki, Witki. Cibory, Sutki: szl. Stanisław syn Jana z Sutkowa dał (1580 r.) pobór "z czesnikami swymi z tych wiosek” z włók ziemskich 6 1/2; a razem z nim szl. Jan syn Macieja i Wojciech dali tamże "z czesnikami swymi” pobór z włók ziemskich 3 1/2. W tym zaś ostatnim razie owe dwa kółka uczestnicze, mające obok siebie swe cząstki we wszystkich tychże samych wioskach wsi macierzystej (Winnej), zdają się świadczyć dowodnie, iż powstały one skutkiem rozszczepienia się jedynego początkowo tam uczestnictwa. Co więcej - taki nierówny podział (6 1/2 i 3 1/2' włók) zdaje się wskazywać cechy jakiegoś niby pierwotnie tam "siabrowstwa".

    Wszystko to przecież, cośmy dotąd o uczestnictwie mówili, odnosi się do ziemi Drohickiej jedynie; ona była dziedziną drobnej szlachty przeważniej, była bardziej wyłączną dziedziną szlacheckiego na Pod1asiu uczestnictwa. W ziemi Bielskiej sporadyczne przykłady dają się (1580 r.) widzieć jedynie w pasie 5-ciu, 6-ciu mocno drobno-ziemiańskich parafii, ciągnącym się od Nurca, popod Wysokie, ku Tykocinowi. Znajduje się tam kilka (8), rozproszonych po całej tej linii (w- 7 wsiach), uczestnictw, z których 2 (Dołęga i Czajki) posiada po 20 włók, inne po ca. 5.

    Ciekawe były przyczyny tak uderzającego pod tym względem wyróżnienia ziemi Bielskiej od Drohickjej - nawet w drobno-szlacheckich stosunkach. Pomijamy już bowiem przemożny w niej przestwór królewszczyzn z ludem poddanym, trzymającym się innego od drobnych ziemian trybu; - jako też – oparte również o poddanych, rzadkie tam możnowładcze latyfundya. Widomy tu wpływ społecznego usposobienia żywiołu mazowieckiego i rodowo-gospodarczych porządków sąsiedniego Mazowsza, oddziaływaniu których dłużej podlegała ziemia Drohicka, niż Bielska.

    Dla charakterystyki uczestnictwa, przytoczymy tu przykładowo jeszcze faktów parę: Oto np. we wsi Żochach (parafii Domanowskiej, powiatu Brańskiego) szl. Mikołaj daje (1580 r.) pobór: raz - "z czesnikami swymi" z 5-ciu włók ślacheckich, a obok tego sam - z 1 wł. i 5-ciu morgów własnych; we wsi Warhelach (parafii Wyszeńskiej, tegoż powiatu), rozdrobionej wielce, pomiędzy innymi współdziedzicami szl. Wawrzyniec syn Marcina płaci: najprzód z jednymi "czesnikami" z włók 5-ciu, sam od siebie z włók 2 ½, a obok tego z drugimi "czesnikami" z włók 3-ch i od brata swego z włók 4-ch.

    Na zamknięcie dodać tu jeszcze winniśmy, iż nie rozumiemy należycie formalizmu reg. pobor. w wyróżnianiu podanej poimiennie grupy współdziedziców od zaznaczanych ogółem "uczestników”. Oto naprz. w parafii Drohickiej wieś Koczery: w niej, pomiędzy innnymi, Mikołaj Koczera "z czesnikami" swymi dał z włók ziemskich 5-ciu a Jan Wyszemierski, Stanisław Zdzichowski i Onisko Koczera od 1/2 włóki ziemskiej; ci ostatni nie byliż to równie "uczestnicy”?

     

    4         Kollokacye

     

    Obok "uczestnictw” w. XVI-go, choć nieliczne już, i „kollokacye” – po wsiach drobno-ziemiańskich.

    Stanowiły kollokacye owe osady szlacheckie o włókach osiadłych, częściej mieszanych, rozdrobione na większe i mniejsze działki, posiadane przez "dziedziców", należących do różnych już nawet rodów i nie związanych z sobą żadnymi węzłami uczestnictwa.

    W skażemy je tu dla charakterystykj,

    W ziemi Drohickiej:

    w pow. Drohickim:

    W parafii Ceranowskiej - w Ceranowie: tu 3 działki uprawiane przez kmieci oraz ogrodników - z rolą i bez roli. wyłącznie - z tych działki a i b należą do Maruszewskich. c - do Kuliskiego, działek a ma 41/2 włók osiadłych, b - l pustą i ogrodu. tylko, c - 7 włók osiadłych.

    W parafii Pobikrowskiej - w Pobikrowach: działków 6 - z tych a o 1/4 + 1/6 włók ziemskich należy do Radziszewskiego. b - o 3-ch włókach ziemskich do Pierlejewskiego z uczestnikami, 4 zaś inne, o włókach osiadłych z ogrodnikami, trzymają różni Pobikrowscy - z których:

    c ma 2 1/2 pół włócz., d - 21/2 włók + 1 półwłóczek pusty, e - l pół-włóczek, f  4 - podobnież.

    W parafii Kuczyńskiej - Lubowicz: tutaj działków 7, z których 4 należy do różnych Lubowickich, mianowicie: a - o 2-ch włókach ziemskich, b - o 1 wł. osiadłej z ogrodn.. c – 1 1/2, i d 1/2 wł. ziemskich; e - o 3 1/2 wł. ziems. należy do Wojny, f - o 8 wł. osiadł. do Kuczyńskiego. g - o 7 1/3 wł ziemskich do Kostrów.

    W pow. Mielnickim.

    W parafii Sarnackiej - Sarnaki: tu 9 działków, z których 4uprawiane ręką kmiecą, 5 o włókach ziemiańskich, mianowicie: a - o 4-ch wł. ziems. - dwóch Sarnackich z ich uczestnikami, b - mający 2 wł. ziems. Kamieńskiego, c - 1 takąż Sadowskiego, d – 81/2 włók osiadłych Sarnackiego, e - 3 włóki ziemskie Dybowskiego, f - 21/2 + 1/4 osiadł. Klimczyckiego, g – 2 1/2 + 1/4 ziemskich Wąsa, nareszcie h - 3 włóki osiadłe + 3 1/2, puste oraz i – 2 1/2 osiadłe i 3 1/2 puste dwóch innych Sarnackich.

     

    W ziemi Bileskiej:

    W pow. Brańskim:

    W parafii Domanowskiej - Domanowo - tu widzimy 5 dzialków: a - obejmuje 1 wlókę osiadłą Domanowskiego, b – 1  1/2 + 1/2 wł. ziems. Olęckiego, c - 1 wł. ziemską Żebrowskiego, d - 2 wl. osiadłe i e 2 wł. ziemskie Domanowskich.

    W parafii Dąbrowskiej - Wojny Dąbrówka - gdzie działków 8, które należą do szl. Wojnów (różnych przydomków, jak Kosik, Piotrasz) oraz 2-ch Skwarków, z tych: a ma 5 włók ziemskich, b – 1 1/4 osiadł. + 2 ziems, c – 1 ½  wł. ziems., d - podobnież, e – 1/4 ziems., f - 2 osiadł., g - 1 i k - 4 ziemskich.

    Obok owej Dąbrówki - Wojny Pogorzel - podobnież kollokacya szl. Wojnów (o innych jeszcze przydomkach). mająca, jak i tamta, 8 działków. z których 2 tylko posiada włóki osiadłe (1 + 1 1/4), jeden 1 osiadłą i 1 ziemską, inne, wyłącznie ziemskie (1/2-2)

    Brzoski w tejże parafii przedstawiają nieco odmienną od powyższych postać kallokacyi; tu bowiem na 8 działków. należących do szl. Brzosków. 2 tylko (po wł. 2) ma włóki ziemskie, inne wszystkie (6). znacznie od tych drobniejsze (4 na półwłóczkach, 2 na całej włóce - z ogrodnikami oczywiście, jak wszędy), mają osiadłe.

    W parafii Łubińskiej - Łubino - o 6 działkach szl. łubów, z których to działków 3 posiada włóki, (po 2) ziemskie, 3 zaś (2+2+3/4) osiadłe.

    W pow. Saraskim kollokacyi w ściślejszem znaczeniu prawie niema. Za to w pow. Tykocińskim: w parafii Kobylińskiej - Wnory, Kuszele, Piszczaty mogą stanowić wyjątek: tutaj więc 6 działków, należących przeważnie do szl. Wnorów (-owskich) z różnemi przydomkami; z tych dzialków 2 tylko o włókach osiadłych - 1-szy Wnora, 2-gi Dąbrowskich, po 3 wł., inne (1 wł.-4 1/2) o ziemskich.

    W parafii Trzciańskiej - Bajki, jedna z największych kollokacyi, z małym wyjątkiem samych szl. Bajkowskich, 11 działków przedstawiająca, z których 6 - o włókach (1/4 + l/2 + 4 1/2 + 1 ½  + 2 1/4 + 1/4) osiadł., 1 - o 5 ogrodnikach tylko, a 4 (po 2 1/2 wł.) ziemskich.

    W parafii Goniądzkiej - Kramkówka - działków 5; z tych dział Kramkowskich o 12 wł. ziemskich, 3 działki Skwarków: ,a – o 5 wł. ziemskich i 1 1/4 osiadł., b - 3/4 + 1/2 osiadł., c o 2 1/2 ziem., nadto 1/2 wł. osiadł. Wojny.

     

    Ubóstwo szlachty drobnej

    Z rozdrabianiem się dziedzictw szlacheckich ubożał ogół ziemiański. W r. 1547 Zygmunt sejmową zaznaczył mocno ubóstwo podlaskiej szlachty. W r. 1561 hetman Chodkiewicz musiał rozpuścić szlachtę bielską, zebraną na pospolite ruszenie, ze względu na jej "niedostatek i ubóstwo". Pieniądz wśród szlachty podlaskiej w XVI-ym w. bardzo

    rzadki. W niezliczonych ,procesach, jakie ziemianie prowadzą między sobą, nie brak było spraw pieniężnych, ale toczą się one zwyczajnie o niewielkie sumy, o jakieś 4, 9 czy 12 kop groszy; nawet, wydając córki za mąż, rzadko zdobywali się ziemianie podlascy na większe posagi - ponad 12 lub 15 kop.

     

    Gniazda szlacheckie bardziej rojne

    W ziemi Bielskiej, pow. Tykocińskim - Chojane par. Kuleskiej: do 1569 r. (Kap.) Stare, Górki, Piecki, 1580 r. + Boruty, Gorczany, Pawłowięta, Sierocięta, Stanki, Stankowięta, poczem przybyła jeszcze 1 osada Bączki.

    Kulesze (Rokitnica) par. Kuleskiej do 1569 r. Rokitnica, Czarnowo, Byki (Wykno), Stare Kulesze. 1580 r. + Litwa, Bogdanowięta, Maćkowięta, Podawcze, Podlipne.

    W pow. Suraskim - Jabłonia par. Jabłońskiej do 1569 r. Kościelna, Dobki, Rykacze,- 1580 r. + Biskupki, Dąbrowa, Jankowce, Markowięta, Piotrowce, Zebrowizna.

    Podobny rozrost przedstawiają w pow. Suraskim "okolice": Brzozowo, Gołasie, Jabłoń, Jamiołki, Łapy, Niwino, Perki, Płonka, Roszki, Sikory, Szepietowo, Truskolas.

    Gniazda wspólne na miedzach granicznych ziemi Bielskiej i Łomzieńskiej: Buczyno pow. Ostrołęckiego, Duchny, Kruszewo, Pęze pow. Zambrowskiego; - ziemi Bielskiej i Drohickiej: Bujny, Usza-Uszeńskie.

     

    5. Szlachta wyłączniej zwartem kołem trzymająca swe gniazda poza uczestnictwami

     

    W ziemi Drohickiej w parafii

    * Drohicko-Siemiatyckiej - Korzeniewscy, Skiwscy, Zajęczniccy, Kłopotowscy, Tunkiele.

    * Rozbickiej - Dmochowscy, Sikorscy

    * Suchożeberskiej - Sosnowscy.

    * Kosowskiej - Kosowscy.

    * Skibniewskiej - Suchodolscy.

    * Prostyńskiej .- Prostyńscy.

    * Kuczyńskiej - Łuniewscy.

    * Jabłońskiej - Jabłońscy.

    W ziemi Bielskiej w parafii:

    * Wyszyńskiej - Kostry (Litwa), Nagórki.

    * Domanowskiej - Łopieńscy, Piekuty, Prószyńscy.

    * Dąbrowskiej - Wojny, Brzoski.

    * Jabłońskiej - Śliwowscy.

    * Kuleskiej - Chojeńscy, Kulesze, Kalinowscy.

    * Kobylińskiej - Kobylińscy, Sikorscy.

    * Sokolskiej - Bruszewscy, Sokoły, Truskoleśni.

    * Płońskiej - Płońscy, Łupieńscy.

    * Poświęcińskiej - Brzozowscy, Kamieńscy.

    * Suraskiej - Gąsowscy, Łapy.

    * Trzciańskiej - Wyszowaci, Bajkowscy, Mroczki.

    * Tykocińskiej - Zędziany:

    * Bielskiej - Bolesty.

    * Brańskiej - Kiersnowscy, Popławscy.

    * Topczewskiej – Olęccy, Topiczewscy, Łukawscy, Olszewscy, Falkowscy.

     

     

    6. Poza swemi gniazdami

     

    Szlachta drobna podlaska - liczna i wciąż rojnie rozradzająca się - ścieśniona w swych szczupłych gniazdach - wcześnie poczęła je opuszczać, szukając sobie zapewnienia łatwiejszego własnej przyszłości – przede wszystkiem w rozległych, mniej ludnych, przestworach W. Księstwa, pod władzą którego sama do Unii 1569 r. zostawała.

    Ale tem zabiegliwiej może szukała pierwej przysady, przytułku, wygodniejszego umieszczenia się - tuż w pobliżu, pod ręką na swojem własnem Podlasiu: nabywając dziedziczne wójtowstwa, dziedziczne młyny etc., przyjmując wszelakiego rodzaju obowiązki urzędnicze po dworach.

    Najbardziej jednak pociągały ku sobie królewszczyzny; spotykamy też tam szlachtę drobną na rozmaitych podrzędnych stanowiskach urzędowo-służebnych, co więcej - trzymającą po siołach królewskich włóki osadne, czynszowe.

    Tak naprzykład: w starostwie Knyszyńskiem 1565 r. w wójtowstwach onego spotykamy takich. jak: w Rudnickiem - Kamieński, w Długołęckiem - Bajkowski, w Bobrowskiem - Mańkowski etc. Trzymają zaś włóki: we wsi Czarnej wójtowstwa Rudnickiego - Milewski, Kamieński, Olszewski, Rutkowski; w Kulikówce wójtowstwa Letnickiego - Borowski, Prószyński. Dzierżek; itp.

     

    7. Szlachta gniazdowa podlaska w. gniazdach cudzych

     

    Pod koniec w. XVI-go widzimy też drobną szlachtę podlaską, rozpraszającą się po gniazdach cudzych. Tak oto, biorąc dla przykładu po parę parafii tylko, widzimy:

    W ziemi Drohickiej:

    Po lewej stronie Buga - w par. Suchożeberskiej - w Krynicy: Podniesieńscy, Stańscy, Sasiny, Wążej w Wyrozębskiej - w Wyrozębach: Topiczewscy, Poniatowscy, Kuczyńscy, Żółkowscy; w Sarnackiej (pow. Mielnickiego) - w Sarnakach: Kamieńscy, Sadowscy, Dybowscy, Klimczyccy.

    Po prawej stronie Buga - w par. Drohickiej - w Koczerach: Zdzichowscy, Obniscy, Sadowscy; w Pobikrowskiej - w Pobikrowach: Radziszewscy, Pierlejewscy.

    W ziemi Bielskiej:

    Po lewej stronie Narwi - w par. Domanowskiej - w Krasowie: Skłody (-owscy), Kostry; w Jabłońskiej - Jabłoni Kościelnej: Rządzce, Wspały, Rykacze.

    Po prawej stronie Narwi - w par. Trzciańskiej - w Chojnowie: Wilamowscy, Bajkowscy, Mroczki.

    Co zaś do samego rozpraszania się szlachty podlaskiej po cudzych gniazdach, można zrobić w ogóle następne uwagi:

    Przy rozważaniu szczegółów, uderza najprzód znaczna różnica co do tego pomiędzy ziemią Drohicką a Bielską. W pierwszej tedy, w krainie gęstego uczestnictwa, jest tam niemniej liczniejszy, niż w ziemi Bielskiej, zastęp gniazdowych okolic szlacheckich, które już przygarnęły przybyszów. Rzadko przecie spotykamy w takiej okolicy po kilka rodzin obcych (jak tego podaliśmy wyżej wyjątkowe przykłady), najczęściej widzimy jedną obcą rodzinę- tylko, nawet dwie, rzadko już trzy. Przybysze owi są, to po większej części bliscy sąsiedzi, z tej samej parafii często. Co więcej, przechodzenie do innych gniazd odbywa się w obrębie własnej "ziemi" wyłączniej; rzadko też widzi się w ziemi Drohickiej przybysza z Bielskiej i odwrotnie. Oczywiście pomijamy tu przybyszów z poza Podlasia, którzy należą do innej kategoryi. Bywa też i tak, chociaż jeszcze bardzo rzadko, że przybysze zagarnęli już całe gniazdo pierwotnego rodu.

     

    8. Szlachta drobna niegniazdowa na Podlasie późno przybyła

     

    Na przełomie w. XVI-go z XVII-ym spotykamy już po „okolicach” drobno-szlacheckich niemało przybyszów, co już późno, w znacznej części w XVI-ym dopiero wieku może, do Podlasia napłynęli - tak z sąsiedniego Mazowsza, jak z dalszych stron Rzplitej. Szczególnie zaś, gdy kraina ta została wcielona do Korony i, zazdrośnie dotąd przestrzegane przez Litwę, względem obcych, prawo obywatelstwa straciło zasadniczo swe znaczenie. Tak już 1580-90 r., oprócz ,rodów możnowładczych, występują:

    w pow. Drohickim: Bakowie, Kędzierzawscy, Głowacze, Przeborowie, Turobojscy, Grothowie, Sobiczewscy, Turkowie (?), Grekowie, Zaszczyńscy, Mleczkowie, Wasińscy, Gniewieccy, Sasinowie, Dzierżanowscy, Więckowscy, Kryskowscy, Zawiszowie, Horkowie (1), Kęsiccy, Czibonowie, Kostkowie (?), Ślepowrońscy, Wrzoskowie, Jadamowscy, Luchowscy, Gałązkowie, Maruszewscy, Gałązkowscy, Kuliscy, Łochowscy, Sawiczowie, Chrósniccy, Owsiani, Kuniccy, Siewruki, Wieliczkowie, Hinczowie, Godaczewscy,  Bobrowniccy, Drzemlikowie, Wdziełkuńscy, Olkowscy, Jałbrzykowscy, Lubiewowie, Włodkowie

    w . pow. Mielnickim: Łasiccy, Zemboccy, Irzykowicze, Laccy, Turscy, Dybowscy, Orzeszkowie, Skarbkowie, Ogonowscy, Zielonkowie, Dembieńscy, Batorscy, Raczkowie i in.

    W ziemi Bielskiej: Wesołowscy, Sabinowscy, Mleczkowscy, Kotowscy, Sulewscy, Sieniccy, Strubiczowie, Waśkiewicze, Mroczkowie, Skwarkowie, Wołowicze, Janikowscy, Długoborscy, Czochańscy, Chrostowscy. Wahanowscy. Jeśmanowie. Korzaccy i in.

     

    9. Liczba szlachty drobnej

     

    Na Podlasiu, jak wiadomo. poza królewszczyznami i niewielką liczbą możnowładczych latyfundyów, gdzie siedziała wyłączniej ludność kmieca, w dziale mniejszej własności ziemiańskiej przeważała stanowczo szlachta drobna. Jedno- i paro-wioskowa własność ziemska niknie tu w porównaniu z drobno-szlachecką gniazdową w pasie południowo-zachodnim województwa: są tam całe parafie (jak Rozbicka i Skibniewska - w ziemi Drohickiej, oraz Płońska, Sokolska i Kobylińska - w Bielskiej), w których nie było ani jednej włóki „osiadłej", tj. ręką kmiecia uprawianej, kilka takich, gdzie było (jak w Pierlejewskiej - w ziemi Drohickiej. oraz Kuleskiej, Jabłońskiej i Wyszkowskiej - w Bielskiej) ledwie po parę włók osiadłych; całe parafie, w których włóki drobno-szlacheckie przeważały nad osiadłemi nie tylko razy 8 lub 11 (takich było po 3), lecz razy 20 (w Kuczyńskie}), 27 (w Dąbrówkowskiej), lecz nawet 45 (w Jabłonkowskiej).

    W ogóle zaś własność gniazdowo-szlachecka przeważa (porównywając ilość włók) jedno- i paro-folwarczną 2, 4 razy - tak w ziemi Bielskiej, jak i Drohickiej, z wyjątkiem powiatu Mielnickiego, przytykającego do ziemi Brzeskiej, w którym włók "osiadłych" jest półtora raza więcej nad gniazdowo-szlacheckie. Znając ilość włók, uprawianych własną ręką przez drobną szlachtę, włók per exc. "ziemskich", nie zaś "osiadłych", z łatwością możemy obliczyć przeciętną ilość głów onej. Lecz pierwej musimy zaznaczyć i uzasadnić przyjętą ilość tych głów na 1 wł.

    Na 1-ną włókę "osiadłą" przyjęliśmy byli 12 głów kmiecych; podobnież i na włókę "ziemską" mniej brać nie możemy.- Wprawdzie w regestrach naszych pobor. (1580 r.) nie znajdujemy dostatecznie wyraźnych wskazówek, liczbę takową bardziej dotykalnie uzasadniających: marny tam zwykle zaznaczanym głównego posiadacza, niby oficyalnego przedstawiciela działku, jedynie z ogólnikowym dodatkiem - z „czesnikami", tj. uczestnikami swymi lecz liczby takowych nie widzimy. Ale spotykamy zato niejednokrotnie działki o kilku (10-ciu, 5-ciu nawet) morgach tylko, co - przy uwzględnieniu faktów (przykładów) postronnych - pozwala nam za normę przeciętną gospodarki drobno-szlacheckiej przyjąć "półwłóczek”, mogący wyżywić +- 6 osób. Gospodarkę przeciętną, powiadamy, bo być musiało i bywało tak, że gospodarkę jedną niedzielną stanowił ucząstek paro- i kilkawłókowy, uprawiany przez wszystkich uczestników (żonatych już nawet i dzietnych) wspólnie.

    W ten sposób wypadłoby (1580 r.) ludności drobno-szlacheckiej:

    w ziemi Drohickiej pow. Drohickim - 40,224

    w ziemi Drohickiej pow. Mielnickim - 4,884

    w ziemi Bielskiej - 30,600

    razem 75,708

    Co do rozmieszczenia terytoryalnego ludności drobno-szlacheckiej - widzimy z powyższego wykazu, iż znacznie więcej takowej znajduje się w ziemi Drohickiej, niż Bielskiej. Lecz jednostajnie w obydwóch - w połaci ich zachodniej przede wszystkiem; jak to wskazuje nam lada rzut oka na ilość uprawianych przez drobną szlachtę własnoręcznie włók - idąc parafiami. Oczywiście fakt ten ma też głębsze swe historyczne przyczyny. Połać wschodnia Drohicko-Bielskiego Podlasia była dziedziną przeważniej osadnictwa ruskiego, gdy w zachodniej sadowił się bardziej wyłącznie żywioł mazowiecki. Osadnictwo ruskie nosiło charakter kmiecy nade wszystko, poddańczy, wytwarzając rozległe włoście książęce, część których z czasem dostała się do rąk niewielu możnowładców. Mazowiecka zaś kolonizacya, była dziełem ludu wolnego głównie, którego jeśli zobowiązywała posługa wojenna, to brał on swe działki i trzymał je na prawie dziedzicznem, podobnie, jak na rodzimem Mazowszu. I równie, jak tam, tak i tu, tłumne zastępy owych "milites" przeobraziły się niepostrzeżenie na allodyalnych „nobiles" - mimo swych tak drobnych i coraz bardziej drobniejących działków.

     

    10. Zakres działalności szlachty

     

    Drobna szlachta podlaska nie poprzestawała na roli jedynie i tyle związanej z posiadaniem ziemi służbie publicznej. Wcześnie widzimy ją ubiegającą się o wójtowstwa dziedziczne, o dziedziczne młyny etc. za usługi osadcze, miernicze i t. p. Niemniej zaciąga się chętnie do służby wojskowej i wstępuje pod zaciężne chorągwie, szuka służby królewskiej, wysługuje się możnym panom, mocniej jeszcze adwokatuje. Dostarcza też nie małego kontyngensu stanowi duchownemu.

    Co do zawodu osadniczego - spotykamy całe rody szlachty podlaskiej, które zakładają dla króla nowe osady, rozmierzają włóki, osadzają chłopów, a w nagrodę zato otrzymują intratne wójtowstwa i t. p. Najenergiczniejszą z takich kolonizatorskich rodzin była – Chibowskich, po nich Borychowscy i Sarnaccy. Wyrabiali się z pośród samych Podlasian i miernicy, pod kierunkiem takich kierowników "pomiary", jak Dziewałtowski i Falczewski. W r. 1455 Grzegorz z Zalesia (nobilis) nabywa u uczc. (prudens vir) Bartłomieja z Przekopu, młynarza, za zezwoleniem starosty drohickiego Nasuty z Międzyrzecza, młyn w Przekopie, nad Bugiem, w pobliżu Drohiczyna.

     

    11. Obyczaje

     

    W r. 1571 Walenty, syn Macieja Grzymka z Krasowa, udając się "ad honesta servitia" na Podole, działek swój, do powrotu, bratu Wojciechowi w posiadanie zostawił.

    Wypierana z domu, skutkiem rozrodzenia się i ubóstwa, drobna szlachta podlaska zaciągała się chętnie do służby wojskowej i wstępowała pod zaciężne chorągwie

     

    Pieniactwo

    Skutkiem niezmiernego rozrodzenia się i rozdrobnienia szlachty podlaskiej, szczupłość posiadanej ziemi sprawiała, że każda piędź roli nabierała szczególnej wartości; wydzierano ją sobie i wyprocesowywano wzajem. W Aktach sądowych z połowy XVI-go w. spotykamy nieustannie procesy prowadzone o "pokażenie" granic, o woranie się, o działy majątkowe.

    Nic dziwnego tedy, że jedynie w ciągu 5-lecia, od 1546 do 1551 r., apelowano do sądów hospodarskich przeszło 1350 razy, t. j. około 270 razy rocznie.

    Taka zaś namiętność szlachty podlaskiej procesowania się wywoływała potrzebę licznych prokuratorów (adwokatów) z zawodu i postronnych doradców. W połowie w. XVI-go wybili się ponad innych: Ratyński, Niemyski i Wyszyński. Prokuratorzy tacy musieli - wyzyskiwać dotkliwie swych klientów, więc też nie lubiano ich powszechnie.

    A nawet r. 1547 ziemianie Podlasia i Litwy skarżą się królowi, iż prokuratorzy, swymi ciągłymi i niepotrzebnymi wymysłami, tylko przyczyniali roboty królowi i panom-radom ze szkodą ważnych spraw państwowych, a dla procesujących się są powodem zbytecznych wydatków; prosili tedy, by król wzbronił prowadzenia spraw przy pośrednictwie prokuratorów. Ale Zyg. August słusznie opowiedział, iż najlepszym środkiem przeciw prokuratorom będzie, nie uciekać się do ich

     

    Spory graniczne

    Spory graniczne między szlachtą nieustannie, jakby warunek konieczny jej życia stanowiące.

    Oto naprz. w ziemi Drohickiej, jedynie koło samego stołecznego Drohiczyna, po lewej stronie Buga w okolicy Korczewa i Skrzeszewa. Między: Zalesiem a Mogilnicą 1502, 03, 05, 10, 11; Zalesiem i Czaplami 1511, 19, 48, 94; Choszczewką i Czaplami 1526, 48; Skrzeszewem (bisk. łuck.) i Wasilewem granice 1546, 51, 92; Skrzeszewem, Wasilewem i Mogilnicą 1583, 84, 85, 88, 96; Skrzeszewem. Rudnikami i Mogilnicą 1589,93; Bartkowo, Szczeglaczyn i Czaple Obrąpałki 1559.

     

    Bezprawia

    W petycyach, podanych przez posłów podlaskich na sejmie w r. 1547 szlachta skarży się na zły stan obyczajów; na co w odpowiedzi król postanawia: "aby egzekucyę wykonywano nad głównikami bez wszelkiego folgowania ", ponieważ w ziemi Podlaskiej są ciągłe "mężobójstwa i napady", powodowane „niekarnością, która przez urzędników omieszkiwaną bywa".

    Podobnie w liście do sędziego, podsędka, regenta i innych urzędników, zarówno grodzkich, jak i ziemskich, powiatu Drohickiego skarżył się król na bezkarność, z jaką popełniane były na Podlasiu wszelkiego rodzaju występki i zabójstwa, a nadto zaznaczył, że ludność miejscowa, szczególniej szlachta. nie ma nawet szacunku dla swego sądu. Bardzo wielu ziemian wkracza do sądu z licznym orszakiem i okazuje lekceważenie zarówno sądom, jak i ich wyrokom. Sprawy też trwały lata cale, a winni ani myśleli stosować się do parokrotnych nawet wyroków. Nie pomagała czasem nawet banicya z powiatów podlaskich, zwłaszcza, że banici korzystali z prawa apelacyi do króla i często uzyskiwali zmniejszenie kary. Brak szacunku wobec sądów był poczęści rezultatem niskiego stanu moralnego samych sędziów. Tak naprz. podsędek drohicki Pobikrowski robi gwałtowne "napady na publicznej drodze"; sędzia i podsędek Sarnaccy zagrabiają majątek swemu sąsiadowi; bogaty sędzia bielski Jerzy Raczko-Puczycki czyni ziemianom takie "szkody i krzywdy", że w końcu proszą króla o usunięcie go z urzędu.

    Niski stan obyczajów ziemian podlaskich wywierał silny wpływ i na życie publiczne. Ten sam brak poszanowania prawa, tyle rozpowszechniony wśród ogółu ziemian, spotykamy i wśród wybranych przez nich dygnitarzy. Chciwość też poborców szczególnie była notoryczną; stąd 1547 r. domaga się szlachta, aby dla obrony od nich, jak i od innych dygnitarzy, wolno jej było mieć swe "opiekuny albo syndyki”.

    Posłuszeństwo prawu nie należało wcale do cech drobnej szlachty - oto przykład:

    W r. 1578 w ziemi Bielskiej "do wsi Kobylina - z inszych miasteczek siła luźnych i rzemieślników wyszło dla uchronienia (się od) poborów, - które, gdy tam popisywać przyjechano, szlachta tameczna na te posłańcy w dzień targowy gwałtu zawoławszy, rzuciła się, a nie tylko popisywać (nie) dopuściła; ale też te posłańcy ze wszystkiego, co przy sobie mieli, złupiła - jako o tem szerzej posłani i inkwizycya około czego czyniona - a przed się tego urząd grodzki decydować nie chciał według- powinności i prawa".

    Ziemianie podlascy wcześnie już się wyodrębniają.

    Już Witold sądzi 1430 r. sprawę Stanisława z Korczewa i Macieja z Sarnowa - w powiecie Drohickim (po lewej stronie Buga).

    Prawo polskie w mocy: w ziemi Drohickiej  1480 r. Andrzej Piętka z synami sprzedaje swój kąt (angulus) lasu, zwanego Rososz, na Piecach, po obydwu stronach rz. Mień, z całą przynależytością, polami etc.. o 35 włók. (mansos), sąsiadom Połaskim; co im zostało przyznane jeszcze (w sporze) w 1502 – 1516.

    Zdarza się też, iż sami możnowładcy litewscy, mający dobra i na Podlasiu, starają się o exempta od prawa litewskiego, dla korzystania z praw polskich tam obowiązujących.  Otrzymał takowy 1541 r. Mikołaj Hlebowicz, syn Stanisława, wojewody połockiego.

    Przy rozrodzeniu się niezmiernem rodów, doprowadzona. do minimalnych działków, ziemia nie mogła zapewniać szlachcie dostatecznego utrzymania. Bieda tedy wypędzała ją z pod ojczystej strzechy – nie tylko poza swą okolicę, powiat, lecz i po ręby zaciśnięte Podlasia, w świat obcy, coraz dalej, a czasem bardzo daleko.

     

    Przybliżone obliczenie ludności wiejskiej

    Po rozejrzeniu powyższem wszelkich szczegółowych kategoryi ludności wiejskiej poosobno - co do jej liczebności, zwrócić się teraz możemy do obliczenia jej ogólnego. Zestawiając tedy zdobyte dane poszczególne, otrzymalibyśmy wynik: liczba ogólna ludności wiejskiej dochodzi do 200,000 głów, z których przypada:

    na ziemię Drohicką 90,000, na Bielską 110,000.

    Podług poszczególnych kategoryi najwyższą cyfrę przedstawiają kmiecie, bo 100,000 z górą, po których idzie zaraz szlachta drobna, przekraczająca 75,000; warstwy ogrodnicza z komorniczą oraz przemysłowo-rzemieślnicza stoją na równi prawie, niewiele przewyższając 6,500; najniższą cyfrę, bo 3,525 tylko; przedstawia            ludność folwarczna.

    Przechodząc zaś do większych szczegółów, widzimy, iż – co do kmieci naprz. - więcej ich w ziemi Bielskiej, niż w Drohickiej. więcej ogółem w dobrach królewskich, niż prywatnych, choć w ziemi Drohickiej kmieci prywatnych o wiele więcej, niż królewskich. Szlachta drobna liczniejsza w ziemi Drohickiej, niż w Bielskiej, podobnież, jak ludność folwarczna, jakowa w dobrach prywatnych w ogóle przeważa takowąż w królewszczyznach o 3 razy niemal. Znacznie więcej, niż folwarcznej, widać śród ludności wiejskiej Podlasia parających się jakimś przemysłem.

     



    31 sierpnia 2006 r.
    @
    Layout i system zarządzania treścią wykonane przez: Lemon IT © 2005