<h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne</h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne<br><p><font size="7"><b>Stankiewicz</b> Genealogia</font>
Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne

Lata 1939 - 1947 Informacje cz. 2

  • 3 Karpacki Pułk Artylerii Lekkiej
  • 4 Pułk Piechoty nazwiska A - Ł
  • 4 Pułk Piechoty nazwiska M - Ż
  • 30 Pułk Piechoty
  • 13 Pułk Artylerii Pancernej
  • 1 Pułk Piechoty
  • Warszawskie cmentarze żołnierzy poległych w 1939 roku
  • Obrona Warszawy i Modlina - 1939 r.; nazwiska A - G
  • 8 Bydgoski Pułk Piechoty
  • 6 Pułk Artylerii Lekkiej
  • 39 Pułk Artylerii Lekkiej
  • Pracownicy Poczty i Telekomunikacji 1939 – 1945
  • 14 Pułk Piechoty
  • 7 Pułk Piechoty nazwiska A - Ł
  • 7 Pułk Piechoty nazwiska M - Ż
  • „Ocalić od zapomnienia”
  • Obóz śmierci w Kołdyczewie (1942-1944)
  • Eksterminacja inteligencji polskiej latem 1942 r. w nowogródzkiem
  • 10 Pułk Piechoty
  • Baranowicze
  • Kryptonim „San”
  • RUDAU II Reichsautobahnlager pod Królewcem
  • 27 Wołyńska Dywizja AK
  • MAUZOLEUM - polegli w latach 1939 - 47
  • Lotnicy w wojnie obronnej w 1939 r.
  • Lotnicy na wojnie 1940 - 1946 r.
  • 6, 7 i 8 Pułk Lotnictwa Szturmowego
  • W obronie Armii Krajowej na wileńszczyźnie x
  • Zbrodnia w Sarnim Dworze
  • 1 Dywizja Grenadierów w kampanii Francuskiej 1940 roku
  • Żołnierze Armii Polskiej zmarli w ZSRR w okresie IX 1941 r. do IX 1942 r.; nazwiska na " A - Ł "
  • Żołnierze Armii Polskiej zmarli w ZSRR w okresie IX 1941 r. do IX 1942 r.; nazwiska na " M - Ż "
  • Deportacja na roboty przymusowe mieszkańców Podlasia
  • Wykaz zmarłych polskich zesłańców, więźniów i łagierników w ZSRR w latach 1940-1956
  • 12 Pułk Piechoty - Kołobrzeski
  • Polegli w bitwie pod Lenino - 1943 r.


  • Eksterminacja inteligencji polskiej latem 1942 r. w nowogródzkiem

    (opracowanie Antoni Galiński)


    ANTONI GALIŃSKI – autor aktualnie jest pracownikiem Oddziału w Łodzi Instytutu Pamięci Narodowej. w Łodzi,  artykuł opublikowany został w t. XXXIII Biuletynu Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytutu Pamięci Narodowej



    EKSTERMINACJA INTELIGENCJI POLSKIEJ LATEM 1942 r.
    W NOWOGRÓDZKIEM
    (PROBLEMY BADAWCZE)




    Problem eksterminacji Polaków na Kresach Wschodnich w czasie okupacji niemieckiej tych terenów nie został dotychczas opracowany — choćby tylko częściowo — przez polskich historyków-' Podstawową przyczyną tego stanu rzeczy jest brak w kraju jakichkolwiek akt poniemieckich na ten temat. Omawiany obszar znalazł się po 1945 r. w granicach Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Przeprowadzenie badań na tym terenie było do niedawna niemożliwe, podobnie jak dostęp do archiwów lokalnych.
    Szczególnego więc znaczenia dla zagadnień związanych z okupacją niemiecką na tzw. kresach nabierają akta sądowe i akta Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.
    Do akt sądowych, które zawierają materiały dotyczące okupacji niemieckiej na omawianym terenie, należy zaliczyć akta spraw karnych (tzw. Kspec.) przeciwko Białorusinom i Polakom kolaborującym z hitlerowcami oraz akta Zg i Ns (stwierdzenie zgonu i uznanie za zmarłego).
    W archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce znajduje się kilkanaście spraw karnych przeciwko sprawcom i współsprawcom zbrodni popełnionych w latach okupacji niemieckiej na obszarze Białorusi.2 W zdecydowanej większości są to jednak sprawy przeciwko funkcjonariuszom obozu karnego w Kołdyczewie koło Baranowicz, odpowiedzialnym za zbrodnie popełnione na więźniach tego obozu i za udział w akcjach likwidacji Żydów. Toteż dla omawianego tematu stanowią jedynie materiał pomocniczy. Akta Zg i Ns, dotyczące osób zamordowanych w Nowogródzkiem latem 1942 r., są rozproszone prawie we wszystkich sądach rejonowych kraju i zapoznanie się z nimi wymaga olbrzymiego nakładu pracy.
    Z konieczności więc temat został opracowany zasadniczo na podstawie akt Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich, a szczególnie na podstawie dokumentów zgromadzonych w śledztwie Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi, oznaczonym sygn. S 2/88. Akta te obejmują niektóre fakty zbrodni dokonanych przez hitlerowców na obszarze byłego województwa nowogródzkiego- Ponadto korzystano z akt tej Komisji oznaczonych sygn. Ko 116/72, dotyczących okupacji niemieckiej w Nieświeżu, akt Okręgowej Komisji BZH w Białymstoku, sygn. Ds 208/71 w sprawie zbrodni na terenie Grodzieńszczyzny oraz z dwóch spraw Głównej Komisji: Ds 95/69 —przeciwko F. Jőrnowi i innym funkcjonariuszom obozu w Kołdyczewie oraz Kpp 4/85 — w sprawie Sergisa Hutyrczyka, funkcjonariusza tego obozu.
    Województwo nowogródzkie obejmowało w 1931 r. obszar 22 966 km kw. i było zamieszkane przez l 057 200 osób. Z tego język polski, jako ojczysty, wymieniało 553 000 osób, język białoruski 413 500 osób, język żydowski zaś i hebrajski — 77 000 osób. Dzieliło się ono na osiem powiatów z siedzibami w Baranowiczach, Lidzie, Nieświeżu, Nowogródku, Słonimiu, Stołpcach, Szczuczynie i Wołożynie.3
    Powiaty te po agresji na Związek Radziecki hitlerowcy włączyli w skład tzw. Generalnego Komisariatu Białorusi (Generał Bezirk Weiss Ruthenien). Był to jeden z czterech generalnych komisariatów wchodzących w skład tzw. Komisariatu Rzeszy Ostland (Reichs-Kommissariat Ostland — RKO). Generalny Komisariat Białorusi dzielił się na komisariaty główne z siedzibami w: Baranowiczach, Mińsku, Smoleńsku, Mohylewie i Witebsku. Te zaś z kolei na komisariaty powiatowe (Gebiets-Kommissariat), których siedziby znajdowały się — jeśli chodzi o komisariat główny w Baranowiczach — w byłych miastach powiatowych województwa nowogródzkiego. Poza granicami komisariatu głównego w Baranowiczach znalazł się jedynie powiat wołożyński, przyłączony do komisariatu głównego w Mińsku.4
    Wymienione jednostki administracyjne, podobnie jak i inne utworzone na okupowanych ziemiach Związku Radzieckiego i w byłych polskich województwach kresowych podlegały Alfredowi Rosenbergowi, jako ministrowi okupowanych terytoriów wschodnich (Reichsminister fur die bezetzten Ostgebiete). Naczelnym zwierzchnikiem administracji w Komisariacie Rzeszy Ostland był Heinrich Lohse zaś w Komisariacie Generalnym Białorusi (do września 1943 r.) Wilhelm Kube. Temu ostatniemu podlegali komisarze główni, w tym również Frenz - komisarz z Baranowicz.5 Jeśli chodzi o komisarzy powiatowych, udało się dotychczas ustalić tylko dwa nazwiska: Rudolfa Wernera z Baranowicz oraz Gerharda Errena ze Słonimia.6 Funkcję wyższego dowódcy SS i policji (Der Höhere SS- und Polizei Fuhrer - HSSPF) w Generalnym Komisariacie Białorusi pełnił do jesieni 1943 r. SS-Obergruppenfuhrer Erich von dem Bach-Zelewski. Był on zarazem dowódcą SS i policji na obszarze zwanym Rosją Środkową (Russiand Mitte) i szefem oddziałów zwalczających partyzantkę na tych i innych terenach okupowanych. Od jesieni 1943 r. wyższym dowódcą SS i policji w Komisariacie Generalnym Białorusi został SS-Gruppenfuhrer C. von Gottberg, noszący miano ,,Räuberhauptmann".7 Kierownikiem placówki policji bezpieczeństwa w Baranowiczach, właściwej dla terenów województwa nowogródzkiego, był Alfred Renndorfer. Referentem do spraw służby bezpieczeństwa (SD) przy tej placówce był Wilhelm Dadischek. Pracami baranowickiej placówki gestapo kierował Waldemar Ammelung, kierownictwo zaś wydziału do spraw polskich (Polnische Widerstandsbewegung) w tej placówce gestapo sprawował Peter Pecherz vel Pechartz.8
    Do ich dyspozycji, oprócz placówek policji ochronnej w miastach i posterunków żandarmerii w byłych siedzibach gmin, pozostawały pomocnicze jednostki policji (Schutzmannschaften) białoruskiej, litewskiej i łotewskiej oraz kilka kompanii 13 specjalnego białoruskiego batalionu SS, ponadto więzienia w miastach powiatowych i karny obóz w Kołdyczewie. Komendantem obozu w Kołdyczewie do jesieni 1943 r. był Białorusin, leutnant Sergiusz Bobko, a następnie Niemiec, podoficer SS Franz Jörn (Yorn). Po objęciu stanowiska komendanta przez F. Jörna , Sergiusz Bobko został dowódcą straży obozowej, którą stanowili funkcjonariusze 4 kompanii wyżej wymienionego batalionu białoruskiego.9
    Podobnie jak na obszarze Polski centralnej we wrześniu 1939 r., tak i na kresach wschodnich inteligencja polska miała być poddana możliwie szybkiej likwidacji. Zgodnie jednak z rozkazem szefa RSHA, Obergruppenführera Reinharda Heydricha z dnia l lipca 1941 r. realizacji tego tymczasem zaniechano. decydując się na likwidację osób różnych narodowości, w tym Polaków i Rosjan, którzy po dniu 17 września 1939 r. ,współpracowali z władzami radzieckimi, oraz ludności żydowskiej. R. Heydrich, podejmując tę decyzję, brał pod uwagę fakt, iż ,,doświadczenia okresu władzy radzieckiej zrodziły wśród inteligencji uczucia niechęci wobec komunistów i Żydów".'"Liczył też na bierną postawę inteligencji polskiej wobec pierwszej fazy zbrodni i na wytworzenie przekonania, że tylko komunistów i Żydów ma spotkać ten straszny los."
    Były to założenia błędne, gdyż prawie od pierwszych dni okupacji na terenach wschodnich województwa II Rzeczypospolitej rozpoczęły działalność, szczególnie wśród inteligencji-, polskie organizacje antyhitlerowskie. Między innymi dlatego, jeszcze przed zakończeniem akcji eksterminacji Żydów, bo już w czerwcu 1942 r., hitlerowska policja bezpieczeństwa przystąpiła do kolejnej fazy terroru, jaką była akcja eksterminacji inteligencji polskiej.
    Masowe aresztowania Polaków przeprowadzono w dniach 26—30czerwca 1942 r., najprawdopodobniej we wszystkich powiatach byłego województwa nowogródzkiego. Dotychczas zgromadzono (niepełne) informacje jedynie do powiatów: baranowickiego. nieświeskiego, słonimskiego i stołpeckiego.
    Aresztowanych osadzano przeważnie w najbliższych więzieniach, po czym niektórych z nich przewożono do więzienia w Baranowiczach, gdzie byli poddawani przesłuchaniom w miejscowej placówce gestapo i zwykle potem rozstrzeliwani. W rzadkich przypadkach następowało zwolnienie bądź przekazanie do dyspozycji wyższych władz policyjnych w Mińsku. Ci, których pozostawiono w więzieniach powiatowych, byli zwykle także przesłuchiwani przez funkcjonariuszy gestapo z placówki w Baranowiczach. Po tych przesłuchaniach niektórych zwalniano, pozostali byli rozstrzeliwani w masowych egzekucjach, które trwały do marca 1943 r. Nie natrafiono dotychczas na informacje wskazujące, że aresztowani w województwie nowogródzkim latem 1942 r. byli wywożeni do obozów koncentracyjnych.
    Na terenie Nowogródka i powiatu nowogródzkiego aresztowań dokonano na podstawie list przygotowanych przez kolaborantów białoruskich — w nocy z 28 na 29 czerwca 1942 r. Zatrzymanych kilkudziesięciu Polaków, Tatarów i Białorusinów osadzono w miejscowym więzieniu. Po przesłuchaniach przeprowadzonych przez funkcjonariuszy policji bezpieczeństwa z Baranowicz, 63 spośród aresztowanych rozstrzelano dnia 31 lipca 1942 r. na terenie Nowogródka w lesie obok byłych koszar WP. Zwłoki ofiar egzekucji w dniu 15 marca 1945 r. ekshumowano i przeniesiono na cmentarz katolicki w Nowogródku . Jedynie 3 zamordowanych, w tym księdza Józefa Kuczyńskiego/Wsielubia, pochowano na innych cmentarzach. Podczas ekshumacji udało się rozpoznać tylko 27 rozstrzelanych.12
    W Lidzie i w okolicznych miejscowościach, m.in. w Bielicy, lwiu, Kirjanowicach, Kurhanie i Niecieniu, żandarmi aresztowali około 100 osób, w tym kilkunastu księży katolickich. Wszystkich osadzono w więzieniu w Lidzie. Pięciu spośród księży zwolniono, w tym 2 Białorusinów i Litwina, proboszcz zaś wsi Kurhan, ksiądz Bujar, zmarł w więzieniu. Dnia 10 marca 1943 r. pozostałych dziewięciu księży oraz pięciu innych więźniów esesmani wywieźli do lasu za byłymi koszarami 77 p.p. i tam rozstrzelali. Ofiarom mówiono, że jadą do więzienia w Baranowiczach. Jak wynika z oświadczenia Bolesława Przewalskiego z Elbląga, który również był aresztowany, w dniach 10 i 24 kwietnia oraz l maja 1943 r. przedstawiciele społeczeństwa polskiego z Lidy przeprowadzili potajemną ekshumację ofiar tej egzekucji. Po złożeniu zwłok w trumnach pochowano je w innych miejscach. Nie uzyskano dotychczas informacji, jaki los spotkał pozostałych aresztowanych w Lidzie i okolicznych miejscowościach.13
    W Słonimiu aresztowania miały miejsce 29 czerwca 1942 r. w nocy. Łącznie z przywiezionymi z sąsiednich miejscowości w więzieniu słonimskim znalazło się około 120 osób. Byli wśród nich: Dominik Staszkiewicz —sędzia z Grodna, nauczyciel gimnazjum Ziemczonek wraz z żoną i dzieckiem, nauczycielka Maria Malinowska z mężem, proboszcz ze Słonimia — Grochowski, rządca majątku Podłuże — Emanuel Rücco oraz adwokaci: Bogdan Szegiedewicz (z córką Marią), Włodzimierz Szeleszewski i Ignacy Wołodkowicz. Aresztowań dokonywali funkcjonariusze policji niemieckiej w towarzystwie umundurowanych i cywilnych Białorusinów bądź Litwinów. Przed osadzeniem w więzieniu przeprowadzono w siedzibie gestapo przy ul. Mostowej krótkie przesłuchania połączone z biciem. Spośród aresztowanych wybrano 11 osób, w tym Jadwigę Jasińską, i przewieziono do więzienia w Baranowiczach. Mężczyźni, według zeznań J. Jasińskiej, zostali tam w dniu 15 lipca 1942 r. rozstrzelani. Pozostałych aresztowanych przeprowadzono do więzienia w Słonimiu. Na dziedzińcu tego więzienia aresztowani ujrzeli liczne zwłoki mężczyzn, kobiet i dzieci, których nie udało się zidentyfikować.
    Spośród ponad 100 osób zatrzymanych w więzieniu słonimskim zwolniono tylko 7 (6 kobiet i mężczyznę). Około 90 uwięzionych wywieziono w dniu 19 grudnia 1942 r. wczesnym rankiem do żwirowni koło wsi Pietralewicze (2 km od Słonimia) i tam rozstrzelano. Jak wynika z zeznań Jadwigi Więcek, egzekucją kierowali funkcjonariusze SS ze Słonimia, pluton egzekucyjny zaś przyjechał spoza Słonimia. Po wyzwoleniu Słonimia, w trakcie dokonywanej ekshumacji stwierdzono, że ofiary były przed śmiercią związane drutem i otrzymywały strzał w tył głowy. Zwłoki przysypano wapnem, co spowodowało ich szybki rozkład.14
    Na terenie wsi Albertyn koło Słonimia aresztowano dnia 29 czerwca 1942 r. 15 osób i wywieziono do więzienia w Słonimiu, a stamtąd po trzech dniach najprawdopodobniej do Baranowicz, gdzie zostały zamordowane.15
    W Dereczynie, także w powiecie słonimskim, aresztowań dokonało gestapo o świcie dnia 27 czerwca 1942 r. Łącznie zatrzymano około 20 mężczyzn, z których ośmiu rozstrzelano rano następnego dnia na południowo-wschodnich krańcach miasteczka.16
    W Nieświeżu, Grabowszczyźnie, Snowiu i w innych miejscowościach powiatu nieświeskiego, aresztowań dokonano dnia 28 czerwca 1942 r. według uprzednio sporządzonych list. Zatrzymanych (przeszło 80 osób), w tym: księży, zakonnice, lekarzy, prawników, urzędników, nauczycieli oraz uczniów, osadzono w więzieniu nieświeskim. Rano w dniu 5 sierpniu funkcjonariusze żandarmerii niemieckiej oraz policji białoruskiej z posterunków w Nieświeżu wywieźli 72 spośród aresztowanych do lasu ,,Hajka" w pobliżu majątku Malewo i tam rozstrzelali. Przed egzekucją ofiary zostały zmuszone do zdjęcia odzieży, którą zabrano z miejsca egzekucji.17 Pozostałych aresztowanych, jak również około 100 osób zgromadzonych już w Klecku (w tym 17 mężczyzn z Zaostrowiecza) przewieziono do więzienia w Baranowiczach. Po upływie 2 tygodni większość z nich została rozstrzelana na tamtejszym cmentarzu prawosławnym. Kilkanaście osób z tej grupy gestapo skierowało do obozu w Kołdyczewie.18
    Podobnie tragiczny los spotkał 40-osobową grupę inteligencji z powiatu stołpeckiego. Zatrzymani w ostatnich dniach czerwca 1942 r. przez policję białoruską - na podstawie wcześniej sporządzonych list - zostali po kilkudniowym pobycie w więzieniu stołpeckim przewiezieni do więzienia w Baranowiczach. Stamtąd po śledztwie przeprowadzonym przez gestapo, większość z nich przekazano 2 listopada 1942 r. do obozu w Kołdyczewie. W obozie tym byli odizolowani od pozostałych więźniów, a ponadto poddani szczególnie ostremu ,,regulaminowi". Białoruscy funkcjonariusze straży obozowej pobili ich i obrabowali z posiadanych pieniędzy oraz obrączek i zegarków. W dniu 14 listopada do obozu przyjechały samochody z funkcjonariuszami policji z Baranowicz oraz auto przeznaczone do gazowania. Zatrzymanych w powiecie stołpeckim załadowano w sposób brutalny do tego auta i zamordowano w drodze do pobliskiego lasu. Zwłoki zostały zakopane po uprzednim zdjęciu z nich ubrań, które przewieziono do obozu.10
    W Baranowiczach i w powiecie baranowickim aresztowania przeprowadzono w dniach 26-30 czerwca 1942 r. Zatrzymano kilkadziesiąt osób i osadzono w miejscowym więzieniu. Do więzienia tego dowieziono również, o czym już wspomniano, kilkuset zatrzymanych w Albertynie, Klecku, Nieświeżu, Słonimiu, Stołpcach, Zaostrowieczu, a ponadto w Hancewiczach, Horydyszczu, Iwancewiczach, Liskowie, Lachowiczach, Mirze, Wsielubiu i innych miasteczkach oraz wsiach Nowogródczyzny. Wszystkich poddano śledztwu w miejscowej placówce gestapo i następnie —w większości —rozstrzelano w dniu 13 lipca 1942 r. w masowej egzekucji na terenie cmentarza prawosławnego w Baranowiczach. Łącznie, jak wykazała ekshumacja dokonana po wyzwoleniu, latem 1942 r. rozstrzelano co najmniej 400 osób, w tym: 17 księży katolickich, wielu oficerów Wojska Polskiego, nauczycieli, prawników, lekarzy, farmaceutów, weterynarzy, a także rzemieślników. Ofiary przed egzekucję zmasakrowano na dziedzińcu więzienia i zmuszono do zdjęcia wierzchnich ubrań, pozostawiając jedynie spodnie i koszule, po czym powiązano drutem kolczastym, wrzucono na samochody kryte plandekami i zawieziono na miejsce zbrodni. Tam dwójkami (czwórkami) rozstrzeliwano nad uprzednio przygotowanym dołem. W przewiezieniu ofiar na miejsce egzekucji i w rozstrzeliwaniu brało udział 10 esesmanów z nie ustalonej jednostki oraz policjanci białoruscy z Baranowicz. Nielicznych więźniów, których nie rozstrzelano w tej egzekucji, wywieziono do więzienia w Mińsku i do obozu w Kołdyczewie, gdzie większość z nich zginęła w późniejszym czasie. Informacje o losie zatrzymanych w Baranowiczach rodziny ofiar uzyskały od sekretarza gminy w Zaostrowieczu - Ludwika Padee, któremu udało się uciec z miejsca zbrodni.
    W latach 1970-1971 Wydział Gospodarki Komunalnej w Baranowiczach ocementował mogiły na cmentarzu prawosławnym i umieścił na jednej z nich tablicę z napisem: .,Tu są pochowani więźniowie polskiej narodowości rozstrzelani przez hitlerowskich okupantów 13.VII.1942 r."20
    W akcji przeprowadzonej latem 1942 r. - jak wynika z dotychczasowych ustaleń - aresztowano w województwie nowogródzkim kilkaset osób, w większości przedstawicieli inteligencji polskiej. Wśród zatrzymanych byli jednak także Polacy, Białorusini i miejscowi Tatarzy z innych grup społecznych, w szczególności ci, którzy swą działalnością narazili się władzom hitlerowskim lub kolaborantom białoruskim. Spośród nich co. najmniej 680 rozstrzelano w egzekucjach: w Nowogródku (63), Lidzie (14), Słonimiu (90), Dereczynie (8), Nieświeżu (72), Baranowiczach (400) i w Kołdyczewie (33).21 Dotychczas udało się ustalić niektóre dane personalne 223 ofiar tych zbrodni.22
    W następnych miesiącach okupacji inteligencja polska zamieszkała w województwie nowogródzkim poniosła dalsze straty, szczególnie w słynnej akcji antypartyzanckiej przeprowadzonej na Białorusi w sierpniu 1943 r.23 oraz w ostatnich dniach okupacji tych terenów.24
    Przystępując do opracowania omawianego tematu, zdawałem sobie sprawę z tego, że w kraju jest bardzo niewiele dokumentów, które mogą być przeze mnie wykorzystane. Mimo to, biorąc pod uwagę, że jest to temat zupełnie nie opracowany, sama zaś akcja zagłady inteligencji polskiej na byłych Kresach Wschodnich stanowiła nierozłączną część polityki okupanta hitlerowskiego wobec narodu polskiego, postanowiłem, w miarę swych możliwości, choćby zasygnalizować ten problem.
    Na zakończenie chciałbym zaapelować o bardzo pilne podjęcie dalszych badań nad tym tematem, jak również nad innymi związanymi ze zbrodniami popełnionymi na Polakach - mieszkańcach byłych województw wschodnich. Można nadrobić wiele niedociągnięć w tym zakresie. Żyje przecież dotychczas wielu Polaków, mieszkających w czasie okupacji niemieckiej na tych terenach, których należałoby pilnie przesłuchać. Do właściwego udokumentowania prac z lego zakresu nieodzowne jest również - w pierwszej kolejności - przeprowadzenie ogólnopolskiej kwerendy w aktach o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu, znajdujących się w sądach rejonowych. Stanowiłoby to cenny materiał wyjściowy do dalszych badań. Poza tym Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytut Pamięci Narodowej powinna podjąć starania zmierzające do uzyskania od kompetentnych władz ZSRR mikrofilmów z akt dotyczących okupacji na byłych Kresach Wschodnich. Analogicznych badań bowiem wymaga pierwszy i trzeci etap eksterminacji inteligencji w nowogródzkiem, przypadający nil lala 1939-1941 oraz 1944-1945 - dokonanej przez sowieckie organa bezpieczeństwa.
    Brak informacji o stratach poniesionych przez społeczeństwo polskie na tych terenach faktycznie uniemożliwia opracowanie bilansu zbrodni dokonanych na narodzie polskim. Będzie on zawsze niepełny i tym samym niezgodny z prawdą.



    WYKAZ OSÓB ROZSTRZELANYCH W NOWOGRÓDZKIEM W LATACH 1942-1943


    I. Nowogródek — 31 lipca 1942 r.

    Augustyn Leon, profesor gimnazjum im. A. Mickiewicza
    Bartoszewicz Witold
    Brodowski Mieczysław
    Burhard Józef
    Dalecki Michał, ur. w 1884 r., ksiądz, proboszcz i dziekan w Nowogródku, kanonik Kapituły Pińskiej
    Dawidowicz Jan,
    Derdelewicz Tadeusz — urzędnik
    Federowicz Wincenty
    Fengler Józef
    Ilczuk Władysław
    Jarmiłowicz Wacław
    Jurewicz Leonard
    Kaczmerski Ludwik
    Kuczyński Józef, ur. w 1879 r., ksiądz, proboszcz parafii Wsielub
    Łętowski Kazimierz,
    Przygoda Hipolit,
    Piotrowski Wiktor,
    Pułjan Michał, Władysław,
    Synowski Bronisław,
    Siemierowicz Kazimierz,
    Stolle Rudolf, współwłaściciel fabryki szkła
    Stupnicki Tadeusz, ziemianin
    Świsłocki Jerzy,
    Szagidewicz Stefan,
    Wojnicki Aleksander,
    Wojnicki Franciszek,
    Wojnicki Robert

    Źródło: OKŁ, akta S 2/88. tom III; E. Borowski: op.cil., s. 94-95.


    II. Lida - 10 marca 1943 r.

    Augustynowicz Aleksander, ksiądz z parafii Nieciecz, pow. Lida
    Bałabański
    Borowski, ksiądz z parafii Łąck Wysoki, pow. Szczuczyn
    Cybulski, ksiądz z parani Trąby, pow. Wolożyn
    Dobrowolski Stefan, ksiądz z parafi Bielica, pow. Lida
    Grajzer
    Laban Wincenty, ksiądz z parani Lida Słobódka
    Mroczkowski Lucjan, ksiądz z parani Lida Słobódka
    Ożarowski, ksiądz z parafii Lipniszki, pow. Lida,
    Paziewski,
    Pukriński,
    Śniegocki Stefan, ksiądz z parafii Lida,
    Strześniewski, ksiądz z parafii Juraciszki, pow. Wołożyn,
    Toloczko,

    Źródło: OKŁ .S2/88, k. 182.


    III. Slonim - 19 grudnia 1942 , 8 lipca 1944 r.

    Bejger z żoną,
    Bohowiec Anatol,
    Borysewicz Julian, s. Karola, starszy sierżant WP, radiotelegrafista,
    Borysewicz Kazimiera,
    Czerniowska (dentystka) z dwojgiem dzieci, 2 i 4 lata,
    Dąbrowski z żoną,
    Grochowski, ksiądz,
    Henek Józef, urzędnik bankowy,
    Juszkiewicz Stanisław, nauczyciel, z żoną i dwoma synami,
    Kamińska Maria, lat 83,
    Kościuk Edmund,
    Lenkicwicz Eleonora, nauczycielka gimnazjum,
    Lubański, urzędnik,
    Macierzanka Zofia, bibliotekarka,
    Malinowska Maria, nauczycielka muzyki,
    Malinowski Antoni,
    Mizgier Stanisław, leśniczy,
    Niziolek Bolesław,
    Noiszewska Ewa Bogumiła, c. Kazimierza, ur. 11 VI 1885 r. w Osaniszkach, zakonnica ze Zgromadzenia Sióstr Niepokalanek w Słonimiu
    Oskierka Witold,
    Pilutowicz z żoną i trojgiem dzieci w wieku do lat 17,
    Runica z Albertyna,
    Rücco Emanuel, rządca majątku w Podłużu,
    Sobolewska Stanisława,
    Sobolewski Bolesław,
    Sokołowski,
    Stark Adam, zakonnik - jezuita,
    Staszkiewicz Dominik, s. Franciszka, lat 43, sędzia z Grodna,
    Szadziwski M., fotograf,
    Szegiedewicz Bogdan, adwokat,
    Szegiedewicz Maria, córka wymienionego wyżej,
    Szeleszewski Włodzimierz, adwokat,
    Szeniawski Marian, fotograf,
    Szutko Bolesław,
    Szutko Henryk,
    Szutko Stanisław,
    Ślusarczyk Alicja, ur. 30 V 1922 r.
    Ślusarczyk Lucyna, ur. 18 VI 1898 r.
    Ślusarczyk Józef, ur. 8 II 1897 r.
    Tybura Kazimierz, szewc z Łodzi,
    Werbel, leśniczy,
    Wielhorski, sędzia,
    Wielowiejski,
    Wołodkowicz Ignacy, adwokat,
    Wołodkowicz, ziemianin,
    Wołowska Marta Kazimiera, c. Józefa, ur. 30 IX 1879 r. w Lublinie, zakonnica ze Zgromadzenia Sióstr Niepokalanek w Słonimiu,
    Woszczyńska Halina,
    Wróblewski, inżynier, nadleśniczy,
    Ziemczonek Bronisław, lat 40, nauczyciel gimnazjum,
    Ziemczonek Maria, lat 34, żona wymienionego wyżej, kierowniczka szkoły zawodowej Ziemczonek Maria, lat 3, córka wymienionych wyżej,
    Żurawlewa, lekarka, z dwiema córkami, 8 i 13 lat

    Źródło: OKŁ, S. 2/88, k. l, 27, 39, 56, 60. 71, 100, 104, 108, 232, 269, 349, 360; akta S. 7/88, k. 6 i 14.


    IV. Dereczyn — 28 czerwca 1942 r.

    Czapliński Jan,
    Dąbrowski,
    Stefański,
    Suleja Aleksander, leśniczy z nadleśnictwa Dereczyn,
    Zakrzewski,

    Źródło: OKŁ, S. 2/88, k. 71.


    V. Malewo k/Nieświeża — 5 sierpnia 1942 r.

    Arciszewski, wachmistrrz 27 pułku ułanów
    Benderowa Halina z d. Grabowska, lat około 50, żona właściciela restauracji z Nieświeża
    Cieszkiewicz Aleksander, ur. 1892 r., ksiądz, rektor kościoła filialnego w Pleszewicach i kapelan sióstr zakonnych Zgromadzenia św. Józefa w Grzybowszczyźnie k/Nieświeża,
    Czyżyk Maria,
    Doboszyński Aleksander,
    Dominiak Józef, ur. 30 I 1903 r., ksiądz, proboszcz w Siejłowiczach
    Dziewanowski Michał,
    Słowiński,
    Gogoliński Józef, ur. 1894 r., proboszcz w Horodzieju,
    Gramdzińska Helena z Nieświeża,
    Grygier Franciszek, plutonowy 27 pułku ułanów,
    Hołownia Kazimierz, lal około 30,
    Kiernoszycki z Nieświeża,
    Korasak-Małojło  technik drogowy, komendant ochrony przeciwlotniczej w Nieświeżu,
    Łukaszewicz Henryk, ur. w 1920 r.. uczeń gimnazjum w Nieświeżu,
    Maćkowiak Stefan, ur. około 1910 r.,
    Maćkowiak, żona wymienionego wyżej, ur. około 1912 r., oboje ze Snowia,
    Małtawska Zofia, nauczycielka gimnazjum,
    Myślicki, nauczyciel gimnazjum,


    Nieczyporowicz  plutonowy 27 pułku ułanów,

    Kleck Aleksandra Kuroczycka siedzi na krześle obok stoi jej narzeczony plut. Jan Niczyporowicz z 27 Pułku Ulanów im. Króla Stefana Batorego w Nieświeżu, który został rozstrzelany przez Niemców dnia 5 sierpnia 1942 w Malewie koło Nieświeża. W Klecku stacjonował szwadron kawalerii w/w pułku ułanów z Nieświeża. Aleksandra dopiero w 2007 roku z publikacji Antoniego Galińskiego pracownika naukowego IPN w Łodzi dowiedziała się jak straszny los spotkał jej narzeczonego, nie miała o nim żadnych wiadomości od 1939 roku. Była bardzo wzruszona na wieść, że to jego śmierć ich rozłączyła – w 2007r skończyła 90 lat.

    (Z albumu rodzinnego Aleksandry Cybulskiej z domu Kuroczyckiej – przesłał Zbigniew Wołcznik)



    Pęski, student,
    Podgajski Stefan, ur. około 1912 r.. ze Snowia,
    Przytuła Zbigniew, żołnierz organizacji dywersyjnej AK ,,Wachlarz",
    Racki Henryk, żołnierz organizacji dywersyjnej AK ,,Wachlarz",
    Rożyk ze Snowia,
    Sidorowicz Adam, fryzjer ,
    Sidorowicz Mikołaj, s. Adama, ur. w 1912 r., ze Snowia,
    Sienkiewicz Stanisław, komornik Sadu Powiatowego w Nieświeżu,
    Suchoń Józef, ur. 1885 r., ksiądz parafii w Snowiu,
    Soliszczuk, ur. około 1910 r., ze Snowia,
    Sztrausówna Helena, lat około 25, urzędniczka,
    Szumski Konstanty, lat około 35, urzędnik,
    Wiśniewski Wojciech, żołnierz organizacji dywersyjnej AK „Wachlarz",
    Zbiczak Jan ze Snowia,
    Zgubicki, ur. około 1900 r., ze Snowia,
    siostra Antonina z zakonu Benedyktynek w Nieświeżu,
    trzy siostry zakonne ze Zgromadzenia św. Józefa w Grzybowszczyźnie k/Nieświeża,
     
    Źródło: OKŁ, Ko 116/72; S. 2/88, k. 141, 145 - 146. 229 - 231, 243. 252, 256, 260. 267, 278, 282, 334. 336.


    VI. Baranowicze - 13 lipca 1942 r.

    Barszczewski Zygmunt, s. Leona, ur. 1887 r. w Filipowie, nauczyciel z Kruszyna,
    Bariuszek Józef, ur. 1908 r., ksiądz, proboszcz w Zaostrowieczu,
    Bordziakowski Wiktor z Albertyna,
    Bryczkowski Bolesław, ur. 1909 r., ksiądz, proboszcz w Krzywoszynie,
    Buczek Olgierd ze Słonimia,
    Buczek Otto ze Słonimia,
    Bujnowski Leon, ur. 16 VI 1891 r. w Nowej Olszance k/Sokala, ksiądz, proboszcz w Niedźwiedzicy,
    Czarnyszewicz Józef, były nauczyciel z Zaostrowiecza, zatrudniony w tartaku Budy k/Hancewicz,
    Daszkiewicz, ziemianin,
    Dobrowolski Józef ze Słonimia,
    Dynowski Józef, s. Mateusza, lat 52. weterynarz z Zaostrowiecza,

    Elimer Józef
    kpr.(1907-1942)- podoficer zawodowy 9 Batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza  im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Klecku k/Nieświeża.  Józef Elimer był mężem mojej krewnej Anny z domu Wołocznik. Ze służby wojskowej  kpr. Józef Elimer odszedł w 1932 roku  przed ślubem. Wraz  z Anną wyjechał do rodzinnej wielkopolski, do Poznania, gdzie pracował w Zakładach Odlewniczych Cegielskiego. Jednak żona Anna tęskniła za rodzinnym Kleckiem na Kresach Wschodnich i za pozostawioną tam rodziną. W 1934roku wracają do Klecka i Józef Elimer zakłada w Klecku Warsztat mechaniczny i Odlewnię żelaza. Podczas okupacji niemieckiej Klecka Niemcy początkowo pozwalają Elimerowi zarządzać zakładami  i nakłaniają go do podpisania Volkslisty, ponieważ jego przodkowie pochodzili ze Szwajcarii. Elimer kategorycznie odmawia, co więcej przyjmuje do pracy w zakładach mechaniczno - odlewniczych Żydów ratując przed śmiercią, jeździ na tajne spotkania z polskim podziemiem zbrojnym do pobliskich Radziwiłłmontów . Niemcy rozpoczynają masowe mordowanie Żydów oraz prześladowania osób, które udzielały im pomocy. Dnia 13 lipca 1942 Józef Elimer zostaje aresztowany przez Gestapo i wraz z innymi przedstawicielami inteligencji polskiej  z Klecka (ok. 40 osób) wywieziony i zamordowany przez hitlerowców w lesie nad jeziorem Kołdyczewskim  k/Baranowicz m.in. wspólnie z ks. Tadeuszem Grzesiakiem proboszczem Parafi Św. Trójcy z Klecka.

      
    zdjęcie 1 - kpr . Józef Elimer podoficer KOP Kleck  
    zdjęcie 2 - st kpr. Józef Elimer z żoną Anną i córką Teresą 


      
    zdjęcie 3 - kpr. Zdjęcie pozowane żołnierze KOP-u  z zatrzymanymi sowieckimi szabrownikami, kpr. Józef Elimer  pierwszy z prawej
    zdjęcie 4 - Kursu Obrony cywilnej i strażackiej w Baranowiczach  Anna Elimer z domu Wołocznik pierwsza z prawej.

    inf. Zbigniew Wołocznik
      

     


    Frydel Stanisław, s. Leona, ur. 5 Xl 1907 r. w Felsztynie k/Sambora, kierownik szkoły
    w Niedźwiedzicy,
    Grzesiak Tadeusz, ur. l .X. 1901 r., ksiądz, proboszcz z Klecka,
    Karamucki Alojzy, ur. 1908 r.. ksiądz, proboszcz w Iwancewiczach,
    Kiszko, pracownik Urzędu Miejskiego w Klecku,
    Krepski Wincenty, lal 67, prowizor farmacji z Zaostrowiecza,
    Klimczak Władysław, ur. 1913 r.. ksiądz, proboszcz w Porzeczu,
    Ksieniewicz Jan, ur. 10 XI 1908 r. w Remiczowszczyźnie, kierownik szkoły z Liskowa  
    k/Klecka,
    Kubik Mieczysław, ur. 11 III 1900 r., ksiądz, proboszcz parafii Bożego Ciała i dziekan
    w Nieświeżu,
    Kuraś Wincenty, ur. 25 IV 1904 r. w Maśkówce k/Przeworska, zakonnik Zgromadzenia
    Michaelitów, rektor kościoła filialnego i dyrektor zakładu wychowawczego w Dziadkowicach k/Baranowicz
    Łosowski Józef, s. Andrzeja, lat 40. oficer 78 p.p. w Baranowiczach,
    Makowski Adolf ze Słonimia,
    Męcior Tomasz, ur. 16 XII 1897 r. w Szynwaldzie k/Tarnowa, zakonnik ze Stowarzyszenia
    Księży Pallotynów, proboszcz parafii i przełożony domu Księży Pallotynów w Nowosadach Mirkowski, emeryt z Zaostrowiecza,
    Motyl Julian, lat około 50, legionista, właściciel restauracji w Zaostrowieczu,
    Oleszczuk Alfons, s. Aleksandra, ur. 14 XII 1902 r. w Drohiczynie n/Bugiem, ksiądz,
    Proboszcz w Nowej Myszy i Żelaźnicy,
    Pińczuk-Witkowska Zofia z Albertyna,
    Pawłowski Władysław Zygmunt, ur.1879 r., ksiądz, proboszcz w Leśnej,
    Proszyński Stefan, sekretarz gminy Lachowicze,
    Rutkowski Bolesław, ur. 1897 r., ksiądz, proboszcz parafii Juszkiewicze,
    Rypnicki Franciszek, lat około 50, masarz z Zaostrowiecza,
    Studziński Wincenty, ur. 10 I 1899 r. w Młynach k/Mogilna, s. Wincentego, ksiądz, proboszcz parafii w Swojatyczach, 
    Sokołowski Michał ze  Słonimia,
    Skóratowicz Antoni, właściciel sklepu kolonialnego w Zaostrowieczu,
    Uliński Franciszek, ur. 1873 r., ksiądz, administrator parani Makijewszczyzna ,
    Trześniewski. profesor gimnazjum z Nieświeża, wówczas zamieszkały w Zaostrowieczu,
    Turski Leonard, profesor gimnazjum, dyrektor Muzeum w Baranowiczach,
    Twardowski z Klecka
    Warchapowicz Władysław, ur. 1910 r., ksiądz, wikariusz w Hancewiczach
    Wierzbicki Wiktor, ur. 1890 r., ksiądz, administrator parafii Nowa Mysz

    Źródło: OKŁ, akta S. 2/88, k. 37-38, 42, 76, 135-137, 138,152, 232, 269,286-289; E. Borowski, op. cit., s. 80-93, 124 oraz s. VII-VIII.


    VII. Kołdyczew - 14 listopada 1942 r.

    Aranowski Bronisław, s. Jana, lat 40, właściciel wytwórni wód gazowych ze Stołpców,
    Bednarczyk Karol, nauczyciel ze Stołpców,
    Borysowski, adwokat z Mira,
    Daniszewski Piotr, referent paszportowy w starostwie stołpeckim,
    Dąbrowski Kazimierz, ksiądz dr, proboszcz parafii Darewo,
    Dubiński Stanisław, urzędnik ze Stołpców,
    Dudziński Mikołaj, urzędnik bankowy ze Stołpców ,
    Englert, ogrodnik,
    Englertowa, żona wymienionego wyżej, oboje ze Stołpców,
    Gaweł Anna, siostra księdza A. Mickiewicza,
    Hamerski Bronisław, inżynier ze Stołpców,
    Jasiński Władysław, inżynier (zatrudniony w tartaku),
    Jasińska, żona inżyniera, oboje z Nowego Świerżnia,
    Jończyk Edward, felczer z Nowego Świerżnia,
    Jezierski Jan, ur. 1911 r,, ksiądz, proboszcz parani w Horodyszczu,
    Kosmaczewska Anna, gospodyni domowa rejenta,
    Kowrecki Kazimierz, ur. 1893 r., ksiądz, proboszcz parafii w Płoneczce,
    Leusz Antoni, ksiądz z parafii w Stopkach, lat około 40,
    Łukianowicz Jan, urzędnik ze Stołpców,
    Maciejewski,
    Malinowski Bolesław, technik budowlany ze Stołpców,
    Mackiewicz Antoni, proboszcz parani w Mirze, lat około 50, dziekan stołowicki
    Nejmak Wacław, ksiądz prałat z parani w Nowym Świerżniu, lat 60,
    Nowak Stanisław Leonard, ur. 25 X 1904 r., ksiądz, proboszcz parafi Domaczewo, Pawłowa Anna, żona profesora,
    Piszczyk, nauczyciel szkoły powszechnej
    Piszczykowa, żona wyżej wymienionego, nauczycielka szkoły powszechnej oboje z Nowego Swierżnia,
    Ryszawa, naczelnik poczty,
    Ryszawa, żona wymienionego wyżej,oboje ze Stołpców,
    Stefko Roman, pracownik Sądu Powiatowego w Stołpcach,
    Szpalerski Zygmunt, lekarz dentysta ze Stołpców Wojciechowski, adwokat ze Stołpców,
    Zofia, gospodyni domowa księdza Nejmaka

    Źródło: OKL. S. 2/88. k. 148, 345. 346 i nasi.; E. Borowski, op. cit., s. 81, 103-113,116-117, 120-121.144.



    Przypisy

    1 Pozostaje do zbadania, czy i w jakim stopniu lemat ten został opracowany przez historyków polskiego pochodzenia na zachodzie Europy i w USA. Już po napisaniu artykułu autor otrzymał z Kurii Diecezjalnej w Drohiczynie nad Bugiem cenne opracowanie księdza dr.E. Borowskiego, „Noty biograficzne o zmarłych kapłanach diecezji pińskiej", Drohiczyn n.Bugiem 1982, s. 200,XIII (maszynopis powielony w zbiorach OKL). Zawarte w nim dane wykorzystano tylko częściowo szczególnie dla uzupełnienia załączonych do artykułu wykazów ofiar zbrodni.
    2 Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, (cyt. dalej jako AGKBZHwP) akta spraw karnych: Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu, sygn. SWWr. (VII K 40/67) przeciwko Michałowi Soroko vel Michałowi Lastowskiemu, Janowi Benedyktowiczowi vel Kazimierzowi Załęskiemu. Janowi Poleszukowi vel Stanisławowi Landwarowskiemu i Apolinaremu Usowiczowi vel Janowi Załęskiemu; sygn. SWWR 103— 112(IV K 307/57),przeciwko Sergiuszowi Bobko vel Stefanowi Bukowskiemu, Aleksandrowi Weronikowi i Aleksandrowi Leuszowi vel Józefowi Suchockiemu, oraz sygn. SWWr. 98 (IV K 179/69), przeciwko Janowi Żurawskiemu vel Janowi Żukowskicmu, oraz Sądu Okręgowego we Wrocławiu, sygn. SOWr 67 (IV K 180/47) przeciwko Józefowi Górniewiczowi; Sądu Okręgowego w Białymstoku, sygn. 216(K 155/48). przeciwko Stanisławowi Ciemiczykowi.Sądu Wojewódzkiego w Katowicach, sygn.SWKt 18 (I V.K 59/44),przeciwko Aleksandrowi Sieńko; Sądu Okręgowego w Lodzi, sygn. 40 (VI K 26/46), przeciwko Michałowi Głobie vel Eugeniuszowi Włodarczykowi. Akta sprawy karnej przed Sądem Wojewódzkim w Łodzi przeciwko Włodzimierzowi Amielczence, Józefowi Januszkiewiczowi i innym znajdują się dotychczas w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Lodzi pod sygn. IV K 79/64.
    3 Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 1939. s. 13,22
    4 C. M a d a J c z y k: Faszyzm i okupacje 1939-1945. Poznań 1983, t. I., s. 602; C. Chlebowski: Wachlarz. Warszaw;! 19X3, s. 88—89.s. 216-217; Informacja J. Laskowskiego — kartografia w Głównej Komisji BZHwP—IPN.
    5  C. M a d a J c z y k: op. cit., t., l., s. 602, l. II, s. 86, 96; W. Kubę zginął w wyniku zamachu dokonanego przez radzieckie podziemie. Pogrzeb odbył się dnia 25 IX 1943 r. ,,Uświetniono" go egzekucją 300 mieszkańców Mińska wziętych przypadkowo z ulicy; tamż-c, l. I, s. 608.
    6 AGKBZHwP, sygn. Bd 962. k. 4; Gerhard Erren, ur. dnia 4.III. 1901 r., w lalach 1941 - 1942 był komisarzem okręgu Słonim. SS-Sturmbanführer. W 1973 r. zamieszkiwał w Bergedorf. Od dnia 2.IV. 1973 r. toczył się przed sadem w Hamburgu proces przeciwko G. Errenowi i innym odpowiedzialnym za eksterminację w byłym okręgu Słonim. „Przegląd Prasy Zagranicznej" 1973. nr 6, s. 14 i nr 7, s. 7.
    7 C. M a d a j c z y k: op. cii. t. II, s. 96, 104, 107-108.456-457,634.
    8 Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi (cyt. dalej jako OKŁ), akta S. 9/73, k. 235-236. Jak wynika z wykazu, opracowanego dnia 20 lutego 1947 r. i przedstawionego przez Szmuela Jankielewicza z Polskiej Misji Wojskowej Badania Niemieckich Zbrodni Wojennych, mieszczącej się w Augsburgu, w skład baranowickiej placówki gestapo wchodzili ponadto: Bartel. Kühn, Soeudig, Yorn, Fritz. Mull, Calenko, Dietrich. Schöffber, Gross, Schmauch, Briggeman, Büher, Fritz, Bilecki, Pihag, Günther, Brückner, Juntop, Pilz, Wielke, Anders, Dadyszek i Goebels, który był kierowcą auta do gazowania więźniów. Palasch i Woldt (kobiety) oraz Józef Gurcewicz (Litwin). Lukas i Barczewski (Łotysze).
    AGKBZHwP, sygn. Bd 962, k. 5. Jak wynika z akt sprawy karnej Sądu Okręgowego we Wrocławiu, sygn. IV K 180/47, chodzi tu zapewne o Józefa Górniewicza, a nie Gurcewicza —tłumacza gestapo w Baranowiczach, który byt Polakiem z Kowna. AGKBZHwP, sygn. SOWr. 67.
    9 GKBZHwP. sygn., Kpp 4/85 w sprawie S. Hutyrczyka. k. 6. 109, 111, 115; AGKBZHwP. Ds. 95/69, t. I.k.l64,198;t.II, k. 213. Kompania 4 białoruskiego batalionu SS kwaterowała w majątku ziemskim w Kołdyczewie. Pozostałe kompanie tego batalionu stacjonowały w Baranowiczach (trzecia), w Wilejce (siódma) i w Mołodecznie. W Mołodecznie znajdował się także sztab 13 batalionu. GKBZHwP, sygn. Kpp 4/85, k. 109- 11 l; AGKBZHwP. sygn. SWWR. 104. k. 20-22.
    10 C. M a d a j c z y k: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970, t. I, s. 210. " Tamże, s. 209-210.
    12 A.Zienkiewicz: Ofiara przyjęta. Rzym 1968, s. 22—23;E. Borowski:op.ci(.,s. 94—95.
    13 OKŁ. S 9/73. pismo B. Przewalskiego z dnia 2 lutego 1948 r. k. 182.
    14 Tamże, zeznania świadków: L. Szymańczyka, k. l l; J. Jasińskiej, k. 12, 27, 39; C. Stankiewicz. k. 24, 32, 33: J. Więcek, k. 27; A. Radomskiej, k. 41 —43;J. Kiernowskiego, k. 60; Archiwum Sądu Rejonowego w Kutnie, akta Zg 147/47 w sprawie D. Staszkiewicza.
    15 Tamże, zeznania świadków: L. Laskowskiej. k. 65 i A. Kretkowskiej, k. 76.
    16 Tamże, k. 71 - 72.156 - 157.160.
    17 Archiwum WUSW w Lodzi, Akta sprawy karnej przeciwko Włodzimierzowi Amielczence, Józefowi Januszkiewiczowi i innym, sygn. sądowa IV/K/79/64, t. I, k. 65—66 i 91—94. Wśród policjantów białoruskich biorących udział w akcji byli: Włodzimierz Sieńko (komendant powiatowej policji białoruskiej w Nieświeżu), Włodzimierz Amielczenko. Nikanor Cygan. Józef Januszkiewicz. Kandybowicz, .Mackało (komendant policji białoruskiej w Nieświeżu.), Konstanty Szusta, Jan Tworowski. Tamże, k. 140— 143;OKL, S. 9/73, zeznanie R. Sielawko, k. 229-231 oraz pismo A. Klikar, k. 243. Z miejsca zbrodni zbiegi Leon Borsuk, który dożył wyzwolenia i zmarł w 1972 r. w Kole. OKŁ, Ko l 16/72, zeznania E. Janczewskiej. Wśród rozstrzelanych koło Nieświeża znalazło się również trzech żołnierzy z organizacji dywersyjnej AK „Wachlarz" — patrz załącznik: C. Chlebowski: op. cii.. s. 159.
     18  OKŁ, S. 9/73, zeznania świadka Z. Lelewskiej, k. 165.
    19 Tamże, k. 148, 186-188.
    20 Tamże protokół przesłuchania Z. Lelewskiej, k. 165— 166. Niektórzy świadkowie w sprawie podają, że egzekucja miała miejsce w lesie koło Baranowicz. Tamże, k. 286-289 i 295. Świadek J. Jasińska zeznała, że 60 więźniów z więzienia w Baranowiczach, aresztowanych w czerwcu 1942 r.. rozstrzelano dopiero dnia 15.VIII.1942 r. Tamże, k. 37—38 i 232; Z.Krepska-Lelewska: Eksterminacja ludności w ziemi nowogródzkiej, (w:) Wspomnienia farmaceutów z lat 1939-1945, Kraków 1975, s. 257; M.Podgóreczny: Byłem świadkiem tych wydarzeń. „Wieczór Wybrzeża" nr 80 (9025) z 1987 r.
    21 Jedynie dane dotyczące liczby ofiar egzekucji w Nowogródku, Lidzie, Dereczynie, Nieświeżu i Kołdyczewie są pewne, inne -z powodu braku informacji - tylko zbliżone.
    22 Patrz załączone do artykułu wykazy rozstrzelanych.
    23 AGKBZHwP,aktaSWWr..sygn. 104. w sprawie S. Bobko i innych, k. 198. W sierpniu 1943r. funkcjonariusze specjalnych jednostek pacyfikacyjnych zamordowali m. in, kilku księży katolickich. w tym: proboszcza, a zarazem dziekana lwienickiego, księdza Leopolda Aulicha i jego pomocnik;! księdza Kazimierza Rybałtowskicgo. proboszcza z Derewny — Pawła Dołżyka. proboszcza z miejscowości Naliboki, prałata Józefa Bajko i Jego wikariusza księdza Józefa Baradyna, a także ll sióstr ze Zgromadzenia Nazaretanek w Nowogródku. Były to: Paulina Borowik (s. Felicyta). Józefa Chrobot (s. Kanuta), Helena Cierpka (s. Gwidona), Eleonora Jużwik (s. Daniela), Anna Kukołowicz (s. Rajmunda), Eugenia Mackiewicz (s. Kanizja), Adela Madrosewicz (s. Stella), Leokadia Matuszewska (s. Heliodora), Weronika Narmuntowicz (s. Bormea), Julia Rapiej (s. Sergia) i Jadwiga Żak (s. Imelda). J. Ś l a s k i: Polska walcząca (1939-1945). Warstawa 1986, t.3-4, s. 175 i 179; A. Zientkiewicz: op.cit.
    24 Niemcy, opuszczając Białoruś, wymordowali przy pomocy kolaborantów białoruskich i litewskich m.in. większość więźniów obozu w Kołdyczewie i więzienia w Słonimiu, w tym wielu przedstawicieli polskiej inteligencji. Więźniów z więzienia w Słonimiu rozstrzelano w tym samym miejscu, co ofiary egzekucji z dnia 19.XI1.1942 r. Stąd też w obecnym etapie badań nie można jednoznacznie stwierdzić, kto spośród rozstrzelanych w żwirowni koło Pietralewicz zginął dnia 19.XII. 1942 r., a kto dnia 8. VI. 1944 r. AGKBZHwP, sygn. SOŁ 40 w sprawie karnej przeciwko M. Globie, k. 83; akta S 9/73, protokół przesłuchania R. Wojciechowskiego, k. 55-56, i W. Parkota, k. 100.





    Żródło: t. XXXIII Biuletynu Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytutu Pamięci Narodowej





    SUPLEMENT


    1.
    30.03.2008 r


    Adamowicz Władysław
    , ur.11.04.1922 w Nowogródku, syn Witolda(prawnika) i Marii z Hryniewiczów, brat zamordowanego w 1944r. w obozie konc. w Kołdyczewie Czesława Adamowicza.Uczeń Gimnazjum i Liceum Rejtana w Baranowiczach.W czasie okupacji niemieckiej pracował na poczcie w Baranowiczach, gdzie m.in. wykradał przeznaczone na przemiał listy z obozów jenieckich i dostarczał je polskim rodzinom.W konspiracji od przełowmu 1941/42, zaprzysiężony w Baranowiczach w ośrodku AK "Puszcza".Dnia 18.12.1942 aresztowany przez Gestapo i po brutalnej rewizji w domu rozstrzelany tego samego dnia.Na podstawie:-relacji Komendanta Obwodu "Puszcza" Witolda Lenczewskiego.-Krajewski,AK na Ziemi Nowogródzkiej,Warszawa 1997.
    Powyższe informacje cytowane za Jerzym Olejniczakowskim -  Wiesław





    2.
    16.04.2010r


    Rozstrzelania Polaków w lesie k. Baranowicz 13.07.1942r. wg. naocznego świadka Ludwika Pade) dostępniona przez Mariana Podgórecznego.


    Ucieczka znad grobu Ludwika Pade 
    (Baranowicze – Kołdyczewo 13 lipca 1942r.)

    W piątek, 26 czerwca 1942 roku dowiedziałem się o aresztowaniu przez Niemców i czarnych policjantów (Białorusinów) mego wujka Piotra Pacierzyńskiego. Okazało się, że aresztowanych Polaków było więcej. Znaleźli się wśród nich: ksiądz Józef Bartuszek, felczer weterynarii Józef Dynowski, rolnik-wozak Mikołaj Jarmołowicz, aptekarz Wincenty Krepski, administrator majątku w Adelinie Mirkowski, osadnik wojskowy i restaurator Julian Motyl, sekretarz gminy Ludwik Pade, rzeźnik Franciszek Rypnicki, sklepikarz Antoni Skuratowicz i profesor liceum w Nieświeżu, który zamieszkiwał u państwa Dynowskich – Trześniewski[?]
    Wywieziono ich najpierw do więzienia w Baranowiczach.
    Tam też przetransportowano innych aresztowanych z powiatu nieświeskiego, razem około stu trzydziestu osób. Byli wśród nich między innymi: Stefan Prószyński – ostatni sekretarz gminy w Lachowiczach, a wcześniej w Zaostrowieczu, a także były nasz nauczyciel, który później nauczał w Kołkach, a po wkroczeniu Niemców pracował w tartaku Budy nieopodal Hancewicz, a także: proboszcz klecki ks. Tadeusz Grzesik, lekarz weterynarii z Nieświeża Wanda Godycka-Cwirko[?] i jej brat – student Mieczysław Godycki-Cwirko, były (w latach 1940-41) ostatni polski burmistrz Nieświeża (...) Teluk, urzędnik skarbowy Antoni Mordusewicz.
    W pierwszym dniu pobytu w tym więzieniu pozbawiono aresztowanych obuwia.
    Po tygodniu wywieziono ich do więzienia w Kołdyczewie odległego o dwadzieścia kilometrów – z wyjątkiem Mikołaja Jarmułowicza, którego zwolniono.
    W poniedziałek 13 lipca 1942 roku około godziny dziesiątej przed bramę więzienną zajechały samochody ciężarowe. Aresztowanych wygnano z cel na więzienny dziedziniec, bijąc ich i wyzywając. Tam rozkazano zdjąć ubrania: płaszcze, marynarki, kamizelki, nawet szelki lub paski.
    W koszulach i spodniach ósemkami ładowano ich do oczekujących samochodów. Więźniowie musieli uklęknąć po dwóch w rzędzie, po czym dopiero otoczyła ich eskorta składająca się z dziesięciu esesmanów i białoruskich policjantów.
    Punktualnie o dwunastej uruchomiono silniki i kolumna ruszyła. Nie ujechała daleko. Po kwadransie samochody zatrzymały się w rzadko porośniętym sosnami lesie nieopodal głębokiego dołu z widocznym z daleka świeżym wysypiskiem żółtego piasku.
    Więźniom kazano wskakiwać do tego rowu. Nie było już wątpliwości, że to są ostatnie ich chwile. Eskortujący otworzyli ogień... spośród stu trzydziestu aresztowanych Polaków tylko jednemu, Ludwikowi Pade udało się szczęśliwie zbiec z miejsca egzekucji.
    Przez kilka dni boso, w spodniach i koszuli błądził po łąkach i mokradłach omijając z daleka ludzi. Z trudem dotarł wreszcie nocą do Nowej Komlewszyzny rodzinnego miejsca swojej żony. Potem ukrywał się w różnych miejscach przez cały czas okupacji.
    Człowiek, który przeżył własną śmierć, opowiadał:
    „Gdyśmy już stanęli naprzeciw tego dołu oddzielającego nas tylko płytkim rowkiem i kazano nam skakać, stało się coś nieoczekiwanego, zrobił się zamęt, rozległy się strzały i krzyki. Nie zastanawiając się rzuciłem się do ucieczki. Przebiegając, przeskoczyłem leżącego już na ziemi, krwawiącego młodego Twarowskiego, którego imienia nie pamiętam. (Wacława- mój dopisek Z.W.)  Pomyślałem, że lepiej zginąć w biegu niż w tym dole-mogile.
    Do tego dołu szliśmy dwójkami. W pierwszej dwójce był profesor licealny z Nieświeża, ten, który mieszkał u Dynowskich. W drugiej dwójce był Twarowski z Klecka.
    W trzeciej byłem ja i kolega Kiszko, pracownik Zarządu Miejskiego w Klecku. W czwartej dwójce był Antoni Skuratowicz z Zaostrowiecza. Po nas następowały, jak się później dowiedziałem, dalsze egzekucje aż rozstrzelano wszystkich sto trzydzieści osób”.
    Ukrywał się początkowo w gminie Zaostrowiecze, a następnie na innych terenach, aż za Horodziejem i Mirem, a także w rejonach Koszalewa pod Nowogródkiem, gdzie jego ojczym był swego czasu sekretarzem gminy.
    Spośród znajomych, którzy ryzykując swoje życie, okazali mu pomoc w tych ciężkich chwilach wspomina rodzinę Jodki - Narkiewicza nauczyciela ze szkoły Łosnowicze-Kuncewszczyzna, gdzie przebywał przez kilka miesięcy, plutonowego rezerwy Wasielaka z Helenowa, który go przewiózł furmanką w okolice Łani do córki, Donata Suszczewicza z Łokwinowicz i Matyldę Matynię zamieszkałą w chutorze pod Łanią.
    Chociaż wiadomość o ucieczce Ludwika Pade trzymana była w wielkiej tajemnicy, jego żona dała znać mojej matce o tym, co się stało w lasach pod Kołdyczewem 13 lipca 1942 roku.
    Ciocia Ada dniem i nocą opłakiwała śmierć swego męża: przez dwa lata ukrywał się przed sowietami, by zginąć od Niemców, o których mówił, że to naród cywilizowany...
    Aresztowania wśród Polaków na Nowogródczyźnie trwały nadal. W nocy 5 sierpnia 1942 roku od godziny drugiej do szóstej rano w zagajniku Hajki, koło Malewa, w gminie Łań rozstrzelano ponad osiemdziesięciu ludzi.
    Męczeńską śmiercią zginęli tam proboszcz ks. Józef Dominiak z Siejłowicz, ks. Bolesław, ks. Gogoliński z Horodzieja, ks. Aleksander Ciszkiewicz z Grzybowszczyzny i ks. Wiktor Suchoń ze Snowia, a także całe rodziny Kazimierza Hankiewicza, Franciszka Hrynkiewicza, Ignacego Kozioła i Ignacego Szaromety - rolników z Użanki. Nie oszczędzono nawet babki Karola Tydryna, którą zastrzelono razem z wnukiem...
    W Słonimie, Baranowiczach zamordowano tam między innymi dziekana nieświeskiego ks. Z? W Stołpcach i wielu miasteczkach w połowie 1942 roku miały miejsce formalne rzezie polskiej inteligencji.

    Marian Podgóreczny








    4 grudzień 2007 r. - 16 kwiecień 2010 r.

    @
    Layout i system zarządzania treścią wykonane przez: Lemon IT © 2005